Vấn đề môi trường dưới quan điểm của cộng đồng Công giáo

Sociologist

Nghiên cứu

Phan Văn Duy (*)

18 Tháng Bảy, 2021

Vấn đề môi trường dưới quan điểm của cộng đồng Công giáo

1. Một số khái niệm

1. Môi trường

Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con người và sinh vật

Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường, khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường, khái thác sử dụn hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học. (Luật bảo vệ môi trường Việt Nam sửa đổi (2006).

Ảnh 1: Bảo vệ môi trường là bảo vệ chính mình

2. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là “sự phát triển có thể đáp ứng những nhu cầu hiện tại không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thể hệ tương lai…” (Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới – WCED (1987), “Báo cáo Brundtland”)

3. Kinh tế xanh

Kinh tế xanh là khái niệm đối lập với "kinh tế nâu". Kinh tế xanh không chỉ đặt ra mục tiêu phát triển kinh tế mà còn quan tâm nhiều tới hạnh phúc của con người, công bằng xã hội và các vấn đề môi trường, sinh thái. (Kinh tế xanh của UNEP)

2. Quan điểm về môi trường trong phát triển học

2.1. Nguyên nhân chính yếu của suy thoái môi trường

2.1.1. Nghèo đói

Nghèo đói dẫn đến thiếu vốn đầu tư cho sản xuất, cho cơ sở hạ tầng và văn hoá giáo dục và cho các dự án cải tạo môi trường. Nghèo đói làm gia tăng tốc độ khai thác tài nguyên theo hướng quá mức hay huỷ diệt. Nghèo đói là mảnh đất lý tưởng cho mô hình phát triển chỉ thị tập trung vào tăng trưởng kinh tế và xây dựng một xã hội tiêu thụ.

Ảnh 2: Diện tích rừng ngày càng thu hẹp do bị khai thác quá mức

2.1.2. Gia tăng dân số

Dân số tăng nhanh gây áp lực lên các nguồn tài nguyên thiên nhiên dẫn đến suy thoái môi trường. Tỷ lệ tử vong giảm vì hệ thống cơ sở y tế tốt hơn đã dẫn đến sự gia tăng tuổi thọ. Dân số nhiều hơn đơn giản nghĩa là nhu cầu về thực phẩm, quần áo và chỗ ở tăng theo. Bạn cần thêm không gian để trồng thực phẩm và xây nhà cửa cho hàng triệu người. Ngoài ra, tăng dân số còn dẫn đến nạn phá rừng. Đây là một hậu quả khác của sự suy thoái môi trường.

2.1.3. Tác động của các quốc gia giàu

Vấn đề nợ của các nước Thế giới thứ ba, điều đó tạo sức ép từ các nước giàu. Dựa vào món nợ họ có cơ hội nhập khẩu các nguyên liệu rẻ, khai thác tài nguyên, đầu tư phát triển ở các nước thứ ba ít bị gò bó bởi pháp lý điều đó làm môi trường ở các nước con nợ bị sức ép môi trường bên cạnh các nước giàu chuyển các ngành công nghiệp ô nhiễm sang các nước nghèo làm các nước thứ ba bị chịu nặng nề về yếu tố môi trường. Khẳng định rằng các quốc gia giàu có tác động đến môi trường các nước thứ ba.

2.1.4. Ô nhiễm

  • Ô nhiễm: Dù là loại ô nhiễm nào đi nữa (ô nhiễm không khí, nước, đất hoặc tiếng ồn đều) thì đều có hại cho môi trường.
  • Sự ô nhiễm không khí làm ô nhiễm bầu không khí hô hấp và gây ra các vấn đề về sức khoẻ.
  • Ô nhiễm nước làm giảm chất lượng nguồn nước uống.
  • Ô nhiễm đất đai dẫn đến sự xuống cấp của bề mặt trái đất do hoạt động của con người.

Tiếng ồn gây ô nhiễm có thể gây những tổn hại vĩnh viễn cho tai của chúng ta khi tiếp xúc với những âm thanh lớn trong thời gian dài như tiếng còi xe cộ trên một con đường tấp nập hoặc máy sản xuất tiếng ồn lớn từ máy móc trong một nhà máy hoặc một nhà xưởng.

Ảnh 3: Thực trạng nhiễm môi trường ở Việt Nam

2.2. Lợi ích của kinh tế xanh

Góp phần xoá đói giảm nghèo Một đặc tính quan trọng của nền “kinh tế xanh” là nó tìm cách cung cấp các cơ hội đa dạng cho phát triển kinh tế và xóa đói, giảm nghèo mà không thanh lý hoặc làm xói mòn tài sản tự nhiên của quốc gia. Điều này đặc biệt cần thiết ở các nước có thu nhập thấp, nơi sinh kế chủ yếu của cộng đồng nghèo nông thôn là hàng hóa và dịch vụ hệ sinh thái. Hệ sinh thái và các dịch vụ cung cấp một mạng lưới an sinh chống lại thiên tai và khủng hoảng kinh tế.

Giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Qua sự phát triển kinh tế xanh điều đó mô hình chung đã giảm nhẹ biến đổi khí hậu. Các biện pháp trong phát triển kinh tế là yếu tố làm cho môi trường thay đổi cũng như hạn chế sự biến đổi khí hậu. 

Góp phần tạo nhiều việc làm thực tế, các nước tiến tới một nền “kinh tế xanh” đã nhìn thấy khả năng tạo việc làm và tiềm năng có thể được nhân lên khi tăng cường đầu tư vào các lĩnh vực xanh. Vì vậy, họ đã đưa ra những gói kích thích tài chính tăng cường việc làm với các hợp phần “xanh” quan trọng.

Ảnh 4: Nền kinh tế xanh mang lại nhiều lợi ích cho môi trường và cả con người

Bảo vệ đa dạng sinh học nhằm bảo vệ đa dạng sinh học, kết cấu sống của hành tinh. Đa dạng sinh học đóng góp cho phúc lợi của con người và cung cấp cho các nền kinh tế nguồn tài nguyên đầu vào có giá trị cũng như các dịch vụ điều hòa hướng tới một môi trường vận hành an toàn.

3. Quan điểm Giáo Hội Công giáo về môi trường

Môi trường sống là ngôi nhà chung của cả nhân loại. Việc tác động tiêu cực đến môi trường cũng là việc phá hủy chính nơi ở của mọi người. Ý thức rõ về vấn đề này, Công giáo không ngừng lên tiếng bảo vệ thiên nhiên và môi trường vì đó là thiện ích chung. Không chỉ thế, từ nền tảng Giáo lý Công giáo, bài tiểu luận trình bày một vài quan điểm về vấn đề môi trường ở Việt Nam.

3.1. Thiên nhiên – Thọ tạo là quà tặng của Thiên Chúa

Các nhà mỹ học khi đi tìm hiểu bản chất của cái đẹp đã đưa ra định nghĩa: “Cái đẹp chính là cuộc sống”. Như vậy, cuộc sống của con người, của tự nhiên chính là cái đẹp.

Theo Giáo Lý Giáo Hội Công Giáo, vũ trụ tự nhiên này do Thiên Chúa tạo dựng. Sách "Sáng Thế" mô tả việc Thiên Chúa tạo dựng lên trái đất, mặt trời, trăng sao, cây cỏ, muông thú trong 5 ngày và “Chúa đều thấy nó tốt đẹp” (Kinh thánh). Rồi khi chiêm ngắm công trình tuyệt vời của mình, Thiên Chúa đã quyết định tạo ra con người, Adam và Eva, trong ngày thứ 6, để làm chủ thế giới bao la. Thánh Kinh chép: “Thiên Chúa phán: Ta hãy làm ra người theo hình ảnh Ta, như họa ảnh của Ta. Ngươi hãy cai trị trên cá biển và chim trời và trên súc vật cùng mọi loài thụ tạo, loài mãnh thú và mọi thứ côn trùng nhung nhúc trên mặt đất” (Kinh thánh). Do đó, thiên nhiên được Thiên Chúa trao cho con người là một bức tranh hoàn mỹ.

Ảnh 5: Thiên nhiên được Thiên Chúa trao cho con người là một bức tranh hoàn mỹ

3.2. Thiên nhiên, môi trường là của cải của Thiên Chúa ban cho tẩt cả mọi người được thụ hưởng.

Theo Giáo Lý Giáo Hội Công Giáo, con người được khai thác thiên nhiên để phục vụ nhu cầu chính đáng của mình, nhưng không được chiếm hữu tuyệt đối mà phải chia sẻ cho mọi người với tình huynh đệ Giáo Hội Công Giáo công nhận lợi ích của của cải: “Con người không thể làm gì nếu không có của cải vật chất, là thứ đáp ứng các nhu cầu căn bản cho con người tồn tại. Những của cải này tuyệt đối cần thiết nếu như con người phải tự nuôi thân, lớn lên, liên lạc, hợp tác với người khác và thực hiện các mục tiêu cao cả nhất mà con người được mời gọi thi hành”.

Theo Giáo Lý Giáo Hội Công Giáo, quyền sử dụng của cải trên trái đất là của chung mọi người. Đó là “quyền tự nhiên, được khắc ghi trong bản tính con người chứ không chỉ là một quyền thiết định có liên quan đến hoàn cảnh xã hội hay thay đổi… Đó là quyền bẩm sinh nơi mỗi cá nhân trong mỗi con người và có trước khi con người can thiệp bằng bất cứ cách nào liên quan đến tài sản, có trước bất cứ hệ thống pháp luật nào liên quan đến vấn đề này, có trước bất cứ hệ thống hoặc bất cứ phương pháp nào trong lĩnh vực kinh tế hay xã hội”.

3.3. Bảo vệ môi trường là tôn trọng sự sống và nhân phẩm con người.

Điều đó nhắc nhở cho thấy tài nguyên, thiên nhiên không phải là vô tận. Do đó, cần phải tránh thái độ sử dụng chúng như thể là nhà kho vô cạn kiệt. Ý thức này đòi hỏi phải có chiến lược lâu dài, nghĩa là không chỉ vì mối lợi trước mắt nhưng đúng hơn phải cân nhắc trước sau, phải tôn trọng trật tự và chu trình tái tạo của tự nhiên.  Hơn nữa, chúng ta cũng biết rằng việc áp dụng kỹ thuật vào khai khác tài nguyên ít nhiều cũng để lại những hậu quả về môi sinh mà mọi người phải gánh chịu. Quy cho cùng, điều này lại gây ra hoang mang cho con người, đe dọa sự sống anh em đồng loại.

Như thế, khi chúng ta hoang phí, phá hủy, gây hại cho thế giới tự nhiên là cũng là lúc ta đang hủy hoại nhân phẩm và sự thánh thiêng của chính con người. Điều này không chỉ bởi vì chúng ta phá hủy nguồn sống của người nghèo và thế hệ tương lai. Nhưng đó còn là vì chúng ta đi ngược lại với chính bản chất làm người của mình. Đời sống con người không chỉ là từng cá nhân, nhưng tất cả thọ tạo là một phần tạo nên nhân phẩm của họ. Bảo vệ sự sống không bao giờ tách khỏi bảo vệ thiên nhiên.

3.4. Vấn đề đạo đức trong việc áp dụng khoa học kỹ thuật

Một vấn đề không thể đề cập đến trong tương quan với môi trường là khoa học và kỹ thuật. Khoa học, kỹ thuật giúp con người trong việc chinh phục và làm chủ thiên nhiên. Song nếu không có đạo đức trong khoa học, kỹ thuật coi thiên nhiên là những vật vô tri vô giác để sử dụng các công nghệ bất chấp hậu quả thì con người sẽ phải trả giá đắt cho những hành vi của mình. 

Ảnh 6: Hãy chứng minh rằng bảo vệ môi trường là bảo vệ chính mình

Phát triển kinh tế là mục tiêu và nhu cầu cấp bách của từng cá nhân, gia đình và mỗi quốc gia. Nhưng người ta không thể bất chấp lợi ích kinh tế mà tàn phá môi trường vì tài nguyên thiên nhiên không thể tái tạo được.

Sách Tóm Lược Học Thuyết Xã Hội của Công Giáo viết: “Các chương trình phát triển kinh tế cần phải cẩn thận lưu ý tới nhu cầu tôn trọng sự toàn vẹn và chu kỳ tuần hoàn của thiên nhiên vì các tài nguyên thiên nhiên là có hạn, thậm chí có một số tài nguyên không thể tái tạo được… Một nền kinh tế biết tôn trọng môi trường sẽ không lấy việc gia tăng tối đa lợi nhuận làm mục tiêu duy nhất của mình, vì việc bảo vệ môi trường không thể được đảm bảo nếu chỉ dựa trên những tính toán tài chính giữa phí tổn bỏ ra và lợi nhuận thu vào. Môi trường là một trong các tài sản không thể được bảo vệ hay được phát huy cách thích đáng chỉ nhờ các lực lượng thị trường”.

3.5. Bảo vệ môi trường công bằng đối với người nghèo và thế hệ sau

Ngay khi nghĩ tới những quyết định và hành xử của mình, người ta luôn phải quy chiếu đến công bằng với thế hệ sau.  Không chỉ vậy, người ta còn được mời gọi: “cần phải nhấn mạnh về mặt luân lý đến sự liên đới ngay trong một thế hệ”.

Cụ thể ở đây là sự công bằng dành cho những người nghèo ngay trong hiện tại này. Thật vậy, những người nghèo là những người thường phải gánh chịu những thiệt thòi. Họ phải sống trong vùng ô nhiễm, sử dụng nguồn nước không còn trong sạch hay phải gánh chịu số phận của những kẻ sống chung với rác, với ô nhiễm và những thứ thấp bé nhất. Do đó, bất cứ hành vi thiếu tôn trọng nào đối với môi trường cũng là một sự bất công đối với những người anh em mình.

Ngoài ra, việc nhấn mạnh ý thức về sự công bằng dành cho người nghèo được Giáo lý nói đến không chỉ ở bình diện cá nhân, từng người; mà quan trọng hơn hết nó phải được thực hiện trong quy mô rộng lớn hơn: Quốc gia giàu giúp quốc gia nghèo; dân tộc giàu giúp dân tộc thiếu thốn. Bởi lẽ chính các quốc gia, dân tộc giàu này đang “mắc nợ môi sinh” những quốc gia nghèo hơn, khi họ mang những phương tiện kỹ thuật đến các quốc gia này khai thác tài nguyên khoáng sản. Đồng thời họ để lại nơi các quốc gia này vô số những hậu quả về môi trường lẫn về kinh tế và xã hội.

Nói tóm lại, việc ý thức về công bằng, cả với người cùng một thế hệ lẫn thế hệ sau,  là một trong những đòi hỏi mà Công giáo không ngừng nhắc nhở mọi người. Một khi mỗi cá nhân và từng người ý thức được điều này này, chắc hẳn vấn đề môi trường sẽ được cải thiện qua lối sống của họ.

4. Kết luận

Quay lại với thực trạng môi trường mà chúng ta đang phải đối diện hiện nay, điều duy nhất chúng ta có thể thực hiện là bắt tay vào việc hành động và cải tạo thế giới này. Dựa trên những quan điểm của Công Giáo, bài tiểu luận đưa ra những giải pháp tích cực cho vấn đề môi trường cũng là kết luận cho bài tiểu luận: Đẩy mạnh giáo dục, nâng cao nhận thức về môi trường cho mọi người: Mọi sự đều bắt nguồn từ ý thức. Người ta chỉ có thể bảo vệ môi trường khi hiểu rõ và nhận thức rõ tầm quan trọng của nó trong đời sống con người. Thực tế ở Việt Nam hiện nay đang nảy sinh vấn đề chưa được giải quyết triệt để là nhận thức, ý thức bảo vệ môi trường trong xã hội còn rất thấp, bao gồm cả các cấp lãnh đạo, các doanh nghiệp và cả người dân. Khuyến khích lối sống xanh Song song với việc gây ý thức, chúng ta cần đề ra những áp dụng thực hành cụ thể.

Chẳng hạn, “tránh sử dụng các vật có chất liệu nhựa hóa chất và giấy, tiết kiệm trong sử dụng nước, phân loại các rác thải, nấu nướng vừa đủ cho bữa ăn, chú tâm lo lắng cho cách sống của những người khác, sử dụng các phương tiện lưu thông công cộng hay xe ô-tô với nhiều người, trồng cây, tắt đèn khi không sử dụng, tái sử dụng lại một vật thay vì ‘"QUĂNG NÉM ĐI",… Tất cả những thói quen này ai cũng có thể tập và làm được. Và hơn hết, đây là những hành động quảng đại và xứng đáng, sẽ đem lại sự tốt đẹp cho nhân loại.

Ảnh 7: Vấn đề môi trường đối với cộng đồng Công Giáo

Tổ chức các nhóm, hoạt động cho trong quy mô giáo xứ, giáo phận. Tạo những thói quen cá nhân giúp bảo vệ môi trường, dù rất tốt, nhưng có lẽ chưa đủ. Chính vì thế, Giáo Hội cũng cần cộng tác với các tôn giáo khác hay tổ chức khác trong xã hội để thiết lập và cổ võ cho các nhóm, các tổ chức hoạt động về môi trường.

Vì đó là “ngôi nhà chung” của mọi người và cần có một “cuộc hoán cải môi sinh toàn diện”. Như thế, phải chăng chúng ta cần quan tâm và đẩy mạnh nhiều hơn tới các hoạt động công ích xã hội, cụ thể ở đây là cải thiện môi trường nơi các nhóm, đoàn thể. Thật ra, nếu so sánh với các tổ chức, đoàn hội nước ngoài, các đoàn thể ở Việt Nam nói chung dường như còn thiếu hoặc có rất ít các hoạt động mang tính xã hội như thế.

---

Tài liệu tham khảo

[1] Đoàn Lê Minh Châu (2021), “Phát triển và môi trường -Slide bài giảng”, Phát triển học, trường Đại học Khoa học – Đại học Huế.

[2] Tạp chí Cộng Sản (2013), "Hiện trạng môi trường Việt Nam và những lời báo động". Nguồn: https://www.nguoiduatin.vn/hien-trang-moi-truong-viet-nam-va-nhung-loi-bao-dong-a87789.html.

[3] Thuỳ Dung (2015), Thực trạng và giải pháp cho vấn đề ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam. Nguồn: http://mtnt.hoinongdan.org.vn/sitepages/news/1107/31498/thuc-trang-va-giai-phap-cho-van-de-o-nhiem-moi-truong-nuoc-o-viet-nam.

[4] Trần Thanh Lâm (2013), Kinh tế xanh hướng tới phát triển bền vững và xoá đói, giảm nghèo. Nguồn: https://tapchitaichinh.vn/nghien-cuu--trao-doi/trao-doi-binh-luan/kinh-te-xanh-huong-toi-phat-trien-ben-vung-va-xoa-doi-giam-ngheo-57022.html

[5] Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Sollicitudo Rei Socialis (Quan tâm đến vấn đề xã hội), Ngày 30-12-1987, số 38 và 42: AAS, tập 83.

[6] Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Sollicitudo Rei Socialis (Quan tâm đến vấn đề xã hội), Ngày 30-12-1987, số 38 và 42: AAS, tập 83.

[7] Hoàng Tuấn. 2015. Hội thảo: Người Công giáo với vấn đề bảo vệ môi trường. Nguồn: https://tgpsaigon.net/bai-viet/hoi-thao-nguoi-cong-giao-voi-van-de-bao-ve-moi-truong-52051.
---

Nguồn ảnh

Ảnh bìa: https://inbaongoc.com/wp-content/uploads/2021/02/bao-ve-moi-truong-1.jpg

Ảnh 1: https://24hquangcao.com/img_data/post/images/y-nghia-va-tam-quan-trong-cua-viec-bao-ve-moi-truong.jpg

Ảnh 2: https://media.moitruongvadothi.vn/2019/04/09/9804/1554803439-nguon-tai-nguyen-thien-nhien.jpg

Ảnh 3: https://24htin.net/img_data/images/thuc-trang-o-nhiem-moi-truong-o-viet-nam-hien-nay.jpg

Ảnh 4: https://drkhoe.vn/wp-content/uploads/2020/07/cau-noi-hay-ve-moi-truong.jpg

Ảnh 5: https://www.giaophanbaria.org/wp-content/uploads/2020/07/sach-sang-the-chuong-1-nhu-la-su-giai-than-thoai-tuc-hoa-thien-nhien.jpeg

Ảnh 6: https://baogiadinhso.com/wp-content/uploads/2019/11/hay-chung-minh-rang-bao-ve-rung-la-bao-ve-cuoc-song-cua-chung-ta.jpg

---

Chú thích:

(*) Phan Văn Duy, sinh viên lớp Xã hội học - K42 (niên khóa 2018 - 2022), Khoa Xã hội học và Công tác xã hội, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

---

Media Team, Sociology Hue - HUSC

Content: Văn Duy | phanvanduy0111@gmail.com

Editor: Thúy Hiền | thuyhienvo.xhh@gmail.com