Vai trò của các hoạt động từ thiện trong phát triển cộng đồng

Sociologist

Nghiên cứu

Lê Hoàng Phương Chi (*)

08 Tháng Bảy, 2021

Vai trò của các hoạt động từ thiện trong phát triển cộng đồng

1. Một số khái niệm

Có nhiều quan điểm khác nhau về từ thiện tuỳ thuộc vào những góc độ tiếp cận khác nhau.

Trong Ki Tô Giáo, bác ái là một nguyên tắc quan trọng, một trong những giới răn quan trọng nhất mà chúa Giê Su dạy là: “Người hãy yêu người gần gũi như chính mình”. Kinh thánh có rất nhiều đoạn nhấn mạnh đến nghĩa vụ cần thiết của việc san sẻ và đóng góp vì phúc lợi của người nghèo, bị khó khăn. Tân ước có chép những tông đồ đầu tiên của Chúa Giê Su đã san sẻ tài sản của mình cho nhau, và quyên góp giúp đỡ người bị thiên tai. [2] 

Trong Phật giáo, trong quá trình tu tập để trở thành bồ tát thì hạnh bố thí là đứng đầu, bố thì có nghĩa là đem tiền của và những thứ mình có mà cấp cho người khác. Trong Phật giáo nguyên thuỷ, bố thí được xem là phương tiện để đối trị tính tham ái, ích kỷ và được thực hành để tránh khổ đau của đời sau. Theo Đại thừa, bố thí là biểu hiện của lòng từ bi và là phương tiện để dẫn dắt chúng sinh đến giác ngộ. 

Trong Hồi giáo, từ thiện còn được gọi là Zakat, và là một trong năm trụ cột chính của Hồi giáo, theo đó, giáo dân được khuyến khích tặng ít nhất 2,5% phần thu nhập mỗi năm của mình cho người khác. [4]

Theo Anheier và List (2005), từ thiện xã hội bao gồm: Các hoạt động tự nguyện giúp đỡ, bao gồm cả sự giúp đỡ vật chất cho những đối tượng cần trợ giúp; Cơ quan hay tổ chức làm việc giúp đỡ người có nhu cầu trợ giúp; Những quan niệm về lòng tốt, sự hào phóng, vị tha và bao dung trong việc đánh giá người khác. Theo nghĩa rộng, thì từ thiện có thể được hiểu như là những cam kết lâu dài và tự nguyện vì lợi ích của cộng đồng, góp phần giải quyết các nguyên nhân sâu xa gây ra của các vấn đề xã hội. [1] 

Ảnh 1: Hoạt động từ thiện - chia sẽ từng nắm gạo

Ta có thể hiểu rằng từ thiện là một hành động trợ giúp người yếu kém. Hoạt động từ thiện có thể là thông qua việc quyên góp, hiến tặng bằng tiền, vật phẩm, thời gian hay là cứu trợ nhân đạo, xoá đói giảm nghèo, chăm sóc sức khoẻ hay là những hành động trợ giúp tinh thần như an ủi. Từ thiện có thể là những hành động của cá nhân hay một tập thể, cộng đồng thông qua các tổ chức từ thiện.

2. Sự thay đổi trong các hoạt động từ thiện và sự tác động của nó đối với cộng đồng

2.1 Sự thay đổi trong các hoạt động từ thiện

Trong lịch sử Việt Nam, ngay từ thế kỷ 15 đã có những quy định đầu tiên nhằm khuyến khích các hoạt động từ thiện đã có khi vua Lê Thánh Tông áp dụng việc giảm thuế cho những gia đình khá giả đã có lòng hảo tâm giúp hộ nghèo. Sau này, triều Nguyễn đã kêu gọi những đóng góp tình thương để giúp dân nghèo khi mùa màng thất bát hoặc lúc hoạn nạn, khó khăn. Ngoài việc được miễn giảm thuế và sự nhẹ nhõm trong tâm hồn, những chủ thể làm từ thiện từ xưa được lưu danh bằng những tượng đài tôn vinh cũng như những chức vụ do triều đình phong kiến ban thưởng [3]. Cho đến nay, truyền thống làm từ thiện trong xã hội Việt Nam được tiếp tục lưu giữ, bảo tồn và phát huy dưới nhiều hình thức và nội dung khác nhau.

Trong suốt một thập kỷ qua, chúng ta đã chứng kiến sự thay đổi sâu sắc trong hoạt động từ thiện trên toàn thế giới và Việt Nam. Một lớp các nhà tỷ phú mới xuất hiện, các quỹ cộng đồng tăng vọt, các cá nhân tích cực đứng lên dùng uy tín quyên góp cộng đồng, tham gia các hội nhóm, các phong trào từ thiện, sự ra đời của các doanh nghiệp xã hội và xu hướng thành lập các quỹ từ thiện hoặc lồng ghép công việc từ thiện trong việc thực hành trách nhiệm xã hội của khối doanh nghiệp.

Ảnh 2: Tích góp để chia sẽ cho những hoàn cảnh khó khăn

Hiện nay, cùng với sự phát triển của xã hội qua 30 năm đổi mới, đời sống của người dân đã được nâng cao, nhận thức về hoạt động từ thiện ngày một tốt hơn. Khi nhắc tới từ thiện người dân không chỉ hiểu họ là người nhận mà họ còn là người làm từ thiện, người trực tiếp đóng góp để chia sẻ cho những người có hoàn cảnh khó khăn. Trước đây, chúng ta vẫn thường nghe đến các hoạt động từ thiện qua các tổ chức Nhà nước như Hội Chữ thập đỏ, Quỹ tình thương, các đoàn thể chính trị - xã hội như Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc, Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Tuy nhiên hiện nay bên cạnh những tổ chức nhà nước kể trên, ngày càng xuất hiện nhiều hoạt động từ thiện đến từ các cá nhân như những ca sĩ, diễn viên,…và từ các tổ chức phi chính phủ. Trong khoảng 5-10 năm trở lại đây có sự xuất hiện các tổ chức từ thiện do các tổ chức phi chính phủ thành lập để giúp đỡ người nghèo, cứu trợ thiên tai, bảo vệ môi trường... 

Ảnh 3: Mọi người cùng chung tay giúp đỡ những hoàn cảnh khó khăn

Hoạt động từ thiện ở Việt Nam không chỉ có sự thay đổi ở các cơ quan, tổ chức làm từ thiện mà các hình thức từ thiện cũng có nhiều thay đổi. Hiện nay, các hình thức quyên góp và giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn diễn ra ngày càng phong phú và đa dạng.

Có thể kể đến những game show trên truyền hình như “cặp lá yêu thương”, “vì bạn xứng đáng”,...

Hay các người mẫu, diễn viên đã tổ chức những đêm nhạc, những hoạt động từ thiện và sự kiện gây quỹ cho trẻ em nghèo, khuyết tật, mồ côi. Có thể nói hình ảnh những ngôi sao đến thăm các vùng nghèo, giúp gây quỹ nhân đạo ngày càng diễn ra thường xuyên hơn trong những năm gần đây.

Ngoài ra còn các hình thức từ thiện mới xuất hiện sau sự bùng phát của dịch Covid 19 như "ATM gạo". Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện MSD chia sẻ về sự biến chuyển của từ thiện phát triển trong đại dịch COVID- 19, hơn bao giờ hết, chúng ta cảm nhận dòng chảy của các hoạt động nhân đạo và từ thiện phát triển đang mạnh mẽ cuộn trào, làm thay đổi các quan niệm, các cách tiếp cận và phương pháp từ thiện. Từ thiện cá nhân không chỉ còn là việc “cho đi” từ cảm xúc cảm động nhất thời, COVID-19 đã kích hoạt trách nhiệm của cộng đồng và sự đoàn kết, sự an toàn hay sự phát triển của mỗi cá nhân gắn chặt với sự an toàn của cả cộng đồng. 

Ảnh 4: Cây ATM gạo từ thiện trong mùa dịch Covid

Như vậy, hoạt động từ thiện ở Việt Nam đã trải qua nhiều sự thay đổi về cả chủ thể cũng như các hình thức từ thiện. Phương thức diễn ra của các hoạt động từ thiện ngày càng đa dạng và phong phú, điều này cũng giúp nhiều người đang gặp khó khăn có thể tiếp cận được với những nguồn lực trợ giúp này.

2.2 Tác động của việc thay đổi trong các hoạt động từ thiện đến cộng đồng

Sự thay đổi trong các hoạt động từ thiện mang vừa mang lại tác động tích cực, vừa đem đến những tác động tiêu cực

Trước hết, những thay đổi về cả hình thức cũng như chủ thể làm từ thiện mang lại nhiều thay đổi tích cực hơn cho cộng đồng. Việc các hoạt động từ thiện diễn ra phong phú và rộng rãi sẽ lan truyền sự tích cực trong cộng đồng. Người dân Việt Nam bấy lâu vốn nghèo, song sẵn sàng góp từng nắm gạo, chia sẻ từng bát cơm, manh áo để giúp đỡ nhau trong khó khăn, hoạn nạn. Không cần kêu gọi hay hô hào, người dân làm từ thiện vì cảm thông với hoàn cảnh khó khăn của người khác. Đây là một giá trị cộng đồng rất đáng trân trọng và giữ gìn. Việc thay đổi trong các hoạt động từ thiện cũng sẽ giúp nhiều người khó khăn được tiếp cận với nhiều nguồn trợ giúp trong xã hội. Nhiều người làm từ thiện nghĩa là sẽ có càng nhiều hơn các nguồn lực được đưa đến với những người khó khăn. Việc tiếp cận được với những sự giúp đỡ ấy sẽ giúp cuộc sống của người dân được cải thiện hơn. Nhiều hoàn cảnh khó khăn được giúp đỡ kịp thời sẽ giảm bớt được phần nào gánh nặng cho chính phủ và cho xã hội.

Ảnh 5: Các em nhỏ vui mừng khi được tặng quà

Bên cạnh những tác động tích cực, sự thay đổi trong hình thức và chủ thể làm từ thiện cũng mang lại một số tác động tiêu cực nhất định. Trước hết, việc ngày càng có nhiều người nổi tiếng tham gia vào các công tác từ thiện là điều đáng mừng, tuy nhiên, nếu người nổi tiếng làm từ thiện không phải xuất phát từ cái tâm của mình, mà làm từ thiện chỉ là một lớp vỏ đẹp đẽ để đánh bóng tên tuổi của mình, hoặc để lợi dụng lòng tin của fan hâm mộ thì lại là chuyện khác. Việc làm từ thiện chỉ để đánh bóng tên tuổi của mình sẽ khiến những người đang gặp khó khăn không thể nhận được sự giúp đỡ kịp thời mà họ lẽ ra sẽ được nhận. Ngoài ra, chúng ta còn có thể kể đến trường hợp những người nổi tiếng ấy lợi dùng lòng tin của khán giả để chiếm đoạt tiền từ thiện. Hiện nay việc quản lý các công tác từ thiện còn gặp nhiều khó khăn, điều này có thể tạo điều kiện cho kẻ xấu lợi dụng để chiến lợi từ chính hoạt động từ thiện.

Ngoài ra, việc không hận được sự giúp đỡ kịp thời lúc khó khăn sẽ làm cuộc sống của người dân trở nên khó khăn hơn, ví dụ như trong các thảm hoạ thiên nhiên như sạt lở, lũ lụt, sự giúp đỡ kịp thời về nhu yếu phẩm là vô cùng cần thiết, nếu không nhận được hỗ trợ kịp thời tình cảnh của người dân sẽ càng khó khăn hơn.

3. Từ thiện trong phát triển cộng đồng

Như thế nào mới được đánh giá là hoạt động từ thiện có hiệu quả? Hoạt động từ thiện được đánh giá là có hiệu quả là khi sự giúp đỡ được đưa đến người đang gặp khó khăn một cách kịp thời, trợ giúp được trong lúc họ gặp khó khăn. Hiện nay trên thực tế, việc hỗ trợ, giúp đỡ người có hoàn cảnh khó khăn luôn là việc làm thường xuyên, thể hiện truyền thống tương thân tương ái, "lá lành đùm lá rách" của dân tộc Việt Nam.

Tuy nhiên, từ diễn biến gần đây, bên cạnh các cá nhân, đơn vị, tổ chức làm thiện nguyện xuất phát từ mục đích trong sáng, nhân văn, đã và đang xuất hiện một số đối tượng lợi dụng từ thiện để trục lợi, đánh bóng bản thân, làm từ thiện không đúng cách,... nên đã gây ra không ít hệ lụy.

Thí dụ: Việc một số người nổi tiếng làm từ thiện theo kiểu tự phát, không có kế hoạch dẫn đến tranh cãi, khiếu nại không đáng có. Hay sự cố một trưởng xóm bị tố không đủ "tiêu chuẩn nghèo" để được nhận tiền cứu trợ, hoặc việc nhóm thiện nguyện dừng phát quà cho người đeo vàng, sơn móng tay,... cũng đã gây ra phản ứng trái chiều.

Hệ lụy lớn nhất từ tình trạng này là người nhận cứu trợ phải gánh chịu những tổn thương rất lớn về tinh thần, tâm lý. Chưa kể đôi lúc, sau khi các đoàn thiện nguyện rút đi thì tại địa phương, tình làng nghĩa xóm có phần phai nhạt, nhiều giá trị cộng đồng cũng phần nào bị ảnh hưởng bởi những so đo, tính toán chuyện ai được nhận cứu trợ, mức cứu trợ nhiều hay ít. Để hạn chế được tình trạng này, người làm từ thiện cần tìm hiểu rõ hơn về cộng đồng mà mình sẽ thực hiện hoạt động từ thiện, hoặc cần có sự hướng dẫn của chính quyền địa phương trong việc trao các suất quà từ thiện đến tay người dân. 

Ảnh 6: Chương trình từ thiện có sự hướng dẫn của chính quyền địa phương

Hay một hệ luỵ nữa thường hay xảy ra là việc không rõ ràng trong các khoản thu chi liên quan đến vấn đề từ thiện. Ở đây, để có thể hạn chế được tình trạng này chúng ta cần phải có quy định rõ ràng hơn đối với các cá nhân, tổ chức làm từ thiện.

Ví dụ ở Anh, theo đạo luật về hoạt động từ thiện (Charity Act, sửa đổi gần nhất năm 2011), ngưỡng phải đăng ký hoạt động là khi cá nhân/tổ chức gây quỹ được hơn 5.000 bảng Anh trong một năm, tổ chức từ thiện có thu nhập vượt mức 25.000 bảng phải nộp báo cáo thường niên cho ủy ban.

Như vậy để tránh những trường hợp trên xẩy ra, bắt buộc chúng ta phải cần có luật về tổ chức phi lợi nhuận chuyên nghiệp, mục tiêu của một đạo luật như vậy là xây dựng các thiết chế bảo vệ lợi ích của người đóng góp, yêu cầu trách nhiệm minh bạch và báo cáo hoạt động của quỹ.

Một điều nữa cần chú ý khi làm từ thiện là tránh để người dân phụ thuộc vào nguồn từ thiện quá nhiều và không tự tìm cách để thoát khỏi cái khó khăn mà họ đang gặp phải. Nếu nhận được nguồn trợ giúp quá nhiều, người dân địa phương sẽ trở nên phụ thuộc vào những nguồn trợ giúp đó, họ sẽ không khai thác những tiềm năng vốn có ở cộng đồng để thoát nghèo nữa mà chỉ ngồi yên và trông chờ vào các nguồn từ thiện đổ về. Điều này sẽ để lại hệ luỵ vô cùng nghiêm trọng cho sự phát triển chung của cả cộng đồng. Không những để lại tâm lý lười biếng và ỷ lại mà còn ngăn cản cộng đồng phát triển. Như vậy hoạt động từ thiện không nhưng không mang lại hiệu quả mà còn ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của cả cộng đồng.

Ảnh 6: Hoạt động từ thiện trong phát triển cộng đồng ở Hà Nội

4. Kết luận

Như vậy, qua bài viết này chúng ta có thể thấy rằng hoạt động từ thiện ở Việt Nam đã trải qua nhiều sự thay đổi về cả hình thức cũng như những cơ quan tổ chức làm từ thiện. Sự thay đổi này vừa mang lại những tác động tích cực và cả những tác động tiêu cực đến cộng đồng. Bên cạnh đó, người làm từ thiện cũng cần phải chú ý trong quá ttrình làm từ thiện tại địa phương để tránh gây ra những hệ luỵ đáng tiếc như làm phai nhạt tình làng nghĩa xóm và làm ảnh hưởng đến các giá trị cộng đồng. Ngoài ra, việc tránh làm người dân địa phương phụ thuộc vào các nguồn hỗ trợ từ thiện cũng là việc quan trọng cần chú ý để hoạt động từ thiện không chuyển từ hoạt động mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp sang hoạt động kìm hãm sự phát triển của cộng đồng. 

 ---

Tài liệu tham khảo

[1] Anheier, H., and R. List (2005), “A Dictionary of Civil Society, Philanthropy, and the Non-profit Sector”, Routledge, London – New York.

[2] Catholic Encyclopedia, “Alms and Almsgiving”, Nguồn: https://bitly.com.vn/bx0630

[3] Sidel, Mark (1997), “The emergence of a voluntary sector and philanthropy in Vietnam: functions, legal regulation, and prospects for the future”. Voluntas: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, Vol.8 (3): 283-301

[4] “Obligatory Charity (Zakat) and other Charities”, Nguồn: https://bitly.com.vn/56pnw8


---

Nguồn ảnh

Ảnh bìa: https://insidearabia.com/wp-content/uploads/2020/05/IMG_2393-1280x640.jpg

Ảnh 1: https://www.relievehumanity.com/wp-content/uploads/2021/03/Feed-Needy-Ramadan-Fidya-Donation.jpg
Ảnh 2: https://www.ledgerinsights.com/wp-content/uploads/2019/09/charity-810x476.jpg

Ảnh 3: https://miro.medium.com/max/1000/1*4-ML1PM9ke7UiLuoNLN7fg.jpeg

Ảnh 4: https://file1.dangcongsan.vn/data/0/images/2020/04/18/phammai/dcsjjf.jpg?dpi=150&quality=100&w=680

Ảnh 5: https://files.globalgiving.org/pfil/29338/pict_large.jpg?m=1503625884000

Ảnh 6: https://image.vtc.vn/files/quynh.chi/2019/03/22/image002-1555437.jpg

---

Chú thích:

(*) Lê Hoàng Pương Chi, sinh viên lớp Xã hội học - K42 (niên khóa 2018 - 2022), Khoa Xã hội học và Công tác xã hội, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

---

Media Team, Sociology Hue - HUSC

Content: Phương Chi | phuongchilehoang@gmail.com

Editor: Thúy Hiền | thuyhienvo.xhh@gmail.com