Kinh tế xanh - Định hướng phát triển bền vững cho nền kinh tế Việt Nam

Sociologist

Nghiên cứu

Trần Thị Như Quỳnh (*)

28 Tháng Sáu, 2021

Kinh tế xanh - Định hướng phát triển bền vững cho nền kinh tế Việt Nam

1. Khái niệm:

"Kinh tế xanh" là khái niệm đối lập với "kinh tế nâu". Kinh tế xanh không chỉ đặt ra mục tiêu phát triển kinh tế mà còn quan tâm nhiều tới hạnh phúc của con người, công bằng xã hội và các vấn đề môi trường, sinh thái. (Kinh tế xanh của UNEP).

Kinh tế xanh: Nền kinh tế xanh là nền kinh tế nâng cao đời sống của con người và cải thiện công bằng xã hội, đồng thời giảm thiểu đáng kể những rủi ro môi trường và những thiếu hụt sinh thái. Hiểu một cách đơn giản, nền kinh tế xanh có mức phát trển thấp, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hướng tới công bằng xã hội. (Theo Chương trình môi trường Liên hợp quốc - UNEP, 2011).

Ảnh 1: Định hướng phát triển kinh tế xanh bền vững

Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng các nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường.

2. Tổng quan về mô hình kinh tế xanh:

2.1. Những khái quát chung về mô hình kinh tế xanh

Phát triển kinh tế xanh để đạt được tăng trưởng xanh đã trở thành xu hướng tất yếu của kinh tế thế giới hiện đại. Tăng trưởng xanh phản ánh cách thức phản ứng của các nền kinh tế trước diễn biến của tình hình biến đổi khí hậu và cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên; phản ánh các xu hướng tìm kiếm mô hình tăng trưởng mới với ngành công nghiệp xanh nổi lên như một mũi nhọn, tạo động lực tăng trưởng mới và mang tính cạnh tranh cao; đồng thời thể hiện những nỗ lực của các chính phủ trong tái cấu trúc nền kinh tế hướng đến tăng trưởng xanh và bền vững.

Ảnh 2: Xu hướng công nghiệp xanh của một khu công nghiệp Việt Nam

Trên thực tế, có nhiều nhà nghiên cứu, các tổ chức quốc tế đã đưa ra định nghĩa khác nhau về kinh tế xanh. Chương trình Môi trường Liên Hợp quốc định nghĩa: “Nền kinh tế xanh là nền kinh tế nâng cao đời sống của con người và cải thiện công bằng xã hội, đồng thời giảm thiểu đáng kể những rủi ro môi trường và những thiếu hụt sinh thái. Hiểu một cách đơn giản, nền kinh tế xanh có mức phát trển thấp, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hướng tới công bằng xã hội”.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh của Liên Hợp quốc về phát triển bền vững (tháng 6/2012) tại Rio de Janeiro, Braxin (Rio +20), khái niệm “kinh tế xanh” được sử dụng gắn với các hoạt động phát triển bền vững như sản xuất xanh, tiêu dùng xanh, lối sống xanh, sản phẩm xanh... với hàm nghĩa chủ yếu là “thân thiện với môi trường”.

Có nhiều cách định nghĩa về kinh tế xanh, nhưng nhìn chung, các quan niệm đều thống nhất nhận định: "kinh tế xanh hướng đến phát triển bền vững, bảo vệ môi trường".

Ảnh 3: Bảo vệ môi trường góp phần phát triển nền kinh tế xanh

Phát triển nền kinh tế xanh trên 3 trụ cột: Phát triển kinh tế (các vấn đề tăng trưởng kinh tế, việc làm); bền vững môi trường (giảm thiểu năng lượng cacbon và mức độ suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên...); gắn kết xã hội (bảo đảm mục tiêu giảm nghèo, bình đẳng trước các cơ hội mà nền kinh tế xanh tạo ra, đem lại môi trường sống trong lành).

Trong kinh tế xanh, tài nguyên môi trường được xem là nhân tố có tính quyết định đến tăng trưởng kinh tế, cải thiện chuỗi giá trị, đem lại sự ổn định và thịnh vượng lâu dài. Bền vững về tài nguyên môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu được coi là tâm điểm của kinh tế xanh.

2.2. Một số mô hình phát triển kinh tế xanh ở các nước trên thế giới:

Với các xu hướng phát triển kinh tế xanh, hiện nay nhiều quốc gia trên thế giới đã có những bước đi dài trong phát triển mô hình kinh tế xanh, theo đó, các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc… ở châu Á; Đức, Anh, Pháp, Hà Lan... ở châu Âu đã đi tiên phong trong việc thúc đẩy tăng trưởng xanh với nhiều nội dung quan trọng thể hiện sự cam kết mạnh mẽ hướng tới nền kinh tế xanh.

 

Mỹ: Sản xuất xanh hướng đến sử dụng năng lượng tái tạo

Ảnh 4: Mặt trời là một dạng năng lượng tái tạo vĩnh cửu

Mỹ là một trong những nước đi đầu thế giới về thực hiện chính sách “kinh tế xanh” nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Theo đó, Chính phủ Mỹ đã thực hiện các chính sách mới nhằm thực hiện chính sách tiết kiệm năng lượng, giảm bớt ô nhiễm môi trường và thực hiện chính sách tái tạo năng lượng.

Trong chiến lược tiết kiệm năng lượng, Chính phủ Mỹ đặt mục tiêu đến năm 2025, các nguồn năng lượng tái tạo sẽ chiếm khoảng 25% lượng phát điện và đến năm 2030 nhu cầu điện trung bình sẽ giảm 15%. Nhằm đạt được các mục tiêu này, Chính phủ Mỹ đã thành lập Cơ quan Triển khai Năng lượng Sạch (CEDA) thuộc Bộ Năng lượng Mỹ có chức năng như một “ngân hàng xanh” để huy động và giải ngân vốn đầu tư cho các chương trình năng lượng sạch.

EU: Hạn chế nguyên liệu hóa thạch

Ảnh 5: Than đá - dạng nguyên liệu hóa thạch phổ biến

Tại các nước châu Âu, phát triển kinh tế xanh được thực hiện trong lĩnh vực năng lượng, phát triển giao thông công cộng, cơ sở hạ tầng, xây dựng các khu định cư sinh thái và hệ thống tái chế. Liên minh châu Âu (EU) đã thông qua tiêu chuẩn về khí thải ô tô Euro 5, đồng thời chuẩn bị nâng cao tiêu chuẩn mới Euro 6 (tiêu chuẩn chất lượng về khí thải cho xe ô tô). EU cũng thông qua chương trình hướng tới nền kinh tế với lượng carbon thấp giai đoạn 2050. Chương trình đặt mục tiêu giảm 55% lượng khí thải carbon đến năm 2030 và giảm 79 - 82% vào năm 2050.

Thụy Điển, một quốc gia trong EU cũng đã tuyên bố sẽ hoàn toàn không sử dụng dầu mỏ, đồng thời loại trừ sử dụng than đá và năng lượng hạt nhân ra khỏi quy trình sản xuất.

 

* Trung Quốc: Cuộc cách mạng công nghiệp xanh

 Ảnh 6: Trung Quốc dẫn đầu về năng lượng tái tạo

Xu hướng phát triển xanh tại Trung Quốc bắt đầu bằng kế hoạch 5 năm từ năm 2011. Theo đó, quốc gia này đã tiến hành những cuộc cách mạng sạch, cách mạng xanh, cách mạng công nghệ cao... Cụ thể, chính phủ Trung Quốc đã đóng cửa hơn 2.000 doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường. Khối lượng đầu tư của Trung Quốc trong lĩnh vực bảo toàn năng lượng, năng lượng tái tạo và công nghệ thích ứng đã vượt qua chỉ tiêu của Mỹ và EU. Trung Quốc đặt mục tiêu đến 2020 đạt 15% lượng điện sản xuất từ năng lượng tái tạo, giảm 45% lượng carbon khí thải.

Có thể thấy, với những xu hướng trong phát triển kinh tế xanh của mỗi quốc gia, dựa trên những cách tiếp cận nhằm thúc đẩy tăng trưởng xanh khác nhau,...Do đó, tăng trưởng xanh hướng đến nền kinh tế xanh chính là giải pháp hiệu quả để thế giới vượt qua các thách thức nghiêm trọng của suy thoái kinh tế, bùng nổ dân số, tài nguyên thiên nhiên cạn kiệt, đa dạng sinh học suy giảm, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu.

3. Thực trạng, cơ hội và thách thức của Việt Nam trong tiến trình phát triển kinh tế xanh:

3.1. Thực trạng phát triển nền kinh tế xanh của Việt Nam:

Việt Nam là một trong số ít quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu phải hứng chịu nhiều tác động tiêu cực từ thiên tai, dịch bệnh.

Theo tính toán: "trong giai đoạn 2002-2010, thiệt hại do thiên tai gây ra trên phạm vi cả nước thấp nhất là 0,14% GDP (năm 2004) và cao nhất là 2% GDP (năm 2006)".

Tính bình quân trong 15 năm qua, thiên tai đã gây thiệt hại khoảng 1,5% GDP hằng năm. Theo các kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường (năm 2012), đến cuối thế kỷ XXI, nếu mực nước biển dâng lên 1 mét có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và sinh kế của khoảng 20% dân số và tổn thất có thể lên tới 10% GDP mỗi năm.

Báo cáo kết quả nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương do BĐKH của Tổ chức DARA International (năm 2012) cũng chỉ ra rằng: "BĐKH có thể gây thiệt hại cho Việt Nam khoảng 15 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng 5% GDP. Nếu Việt Nam không có giải pháp ứng phó kịp thời, thiệt hại do BĐKH ước tính có thể lên đến 11% GDP vào năm 2030".

Quá trình phát triển kinh tế của Việt Nam chắc chắn sẽ tạo ra lượng phát thải lớn trong tương lai gần. Việc hài hòa các ưu tiên trong nước với các nỗ lực quốc tế về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính là rất cần thiết và có lợi ích đối với định hướng tăng trưởng xanh của đất nước.

Ảnh 7: Kinh tế xanh trong nông nghiệp Việt Nam

3.2. Cơ hội của Việt Nam trong tiến trình phát triển kinh tế xanh:

Thứ nhất, hiện nay sự quan tâm lớn nhất của cộng đồng thế giới là biến đổi khí hậu. Nhằm giảm thiểu và thích ứng với biến đổi khí hậu, các quốc gia đang có nhiều nỗ lực, tăng trưởng xanh đang là những xu hướng mới trong lộ trình tiến tới Nền kinh tế xanh. Việt Nam sẽ đón nhận được sự ủng hộ và giúp đỡ của các quốc gia và các tổ chức quốc tế trên thế giới trong nỗ lực chung giảm thiểu và thích ứng với biến đổi khí hậu trên cơ sở hướng tới Nền kinh tế xanh.

Thứ hai, Việt Nam đang có những thay đổi cơ bản, thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang dần được hoàn thiện, hướng tới một sự phát triển vì con người. Những yếu tố đó được thực hiện trong một môi trường chính trị ổn định là cơ hội tốt cho triển khai thực hiện Nền kinh tế xanh.

Thứ ba, Kinh tế Việt Nam liên tục tăng trưởng trong những năm vừa qua tạo ra nội lực bên trong cho một xu thế phát triển mới. Bên cạnh đó những vấn đề bức xúc về ô nhiễm môi trường và suy giảm tài nguyên trong thời gian phát triển vừa qua đối với đất nước, hướng tới một nền kinh tế xanh sẽ được sự đồng thuận cao của xã hội.

Cuối cùng, với lợi thế nằm trong khu vực nhiệt đới, gió mùa Đông Nam Á, có nguồn năng lượng mặt trời dồi dào, năng lượng gió phong phú, sinh vật tăng trưởng nhanh là cơ hội cho Việt Nam tham gia vào các chương trình mục tiêu thiên niên kỷ để hướng tới Nền kinh tế xanh.

 3.3. Thách thức mà Việt Nam đang phải đối mặt trong tiến trình phát triển kinh tế xanh:

Ảnh 8: Tiến trình phát triển kinh tế xanh của Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức

Lộ trình xây dựng nền kinh tế xanh của Việt Nam tuy có nhiều thuận lợi nhưng cũng gặp không ít những khó khăn, thách thức đang là rào cản cho mục tiêu chuyển đổi nền kinh tế hiện nay. Việt Nam tuy đã nhanh chóng nắm bắt được các xu thế của thế giới, nhưng tăng trưởng xanh để thúc đẩy kinh tế xanh vẫn còn là một khái niệm xanh và rộng , chưa thể hiện thực hóa trong ngắn hạn bởi:


Thứ nhất, đối với nền kinh tế Việt Nam hiện nay, các ngành kinh tế nâu vẫn đang chiếm tỷ trọng lớn, trong khi hiệu quả sử dụng tài nguyên thấp và lãng phí, tài nguyên thiên nhiên đang bị suy thoái nghiêm trọng, tài nguyên không tái tạp bị khai thác thiếu quy hoạch.

Thứ hai , công nghệ sản xuất của Việt Nam nhìn chung còn lạc hậu, tiêu tốn nhiều năng lượng, dẫn đến chất lượng sản phẩm thấp, phát sinh nhiều chất thải gây ô nhiễm môi trường và gia tăng phát thải khí nhà kính. Các ngành sản xuất năng lượng sạch như năng lượng hạt nhân, gió, mặt trời, sinh khối, địa nhiệt... đang được chú trọng đầu tư nhưng chưa phát triển đủ mạnh để đáp ứng được nhu cầu năng lượng quốc gia.

Thứ ba, thói quen tiêu dùng và sinh hoạt của đại bộ phận người dân còn lãng phí, ý thức bảo vệ môi trường, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên chưa cao. Thêm vào đó, Việt Nam chưa giải quyết tốt được các vấn đề về dịch vụ môi trường, chưa phát triển ngành công nghiệp tái chế để tận dụng nguồn năng lượng từ tái chế chất thải.

Thứ tư, Các văn bản pháp lý của Việt Nam chưa đón đầu được các xu thế thay đổi của thế giới, thường mất nhiều thời gian để bổ sung điều luật giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình đổi mới nên chưa tạo được điều kiện thuận lợi cho các hoạt động kinh tế xanh và xử lý nghiêm những hình thức sản xuất và tiêu dùng gây hại cho môi trường.

Thứ năm,  là một trong 5 quốc gia có đường biển chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, Việt Nam gặp không ít khó khăn trên lộ trình xây dựng nền kinh tế xanh.

4. Giải pháp triển kinh tế theo hướng tăng trưởng xanh tại Việt Nam:

Ảnh 9: Tìm ra các giải pháp cho nền kinh tế xanh

Tăng diện tích rừng che phủ, giảm việc khai thác rừng quá mức; Hạn chế việc chuyển đổi rừng và đất rừng thành đất sản xuất nông nghiệp; Quản lý tốt công tác kiểm lâm để phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành động chặt, phá rừng, đốt rừng để làm rẫy vì có thể gây ra cháy rừng.

Gia tăng mật độ cây xanh có độ che phủ tốt ở các đô thị kiểm soát chặt chẽ các phương tiện cơ giới, có thể không sử dụng các phương tiện cũ không đảm bảo an toàn và tiêu chuẩn khí thải, xử lý nghiêm các hành vi sử dụng xe vượt quá mức phát thải cho phép; đồng thời, áp dụng nhiều biện pháp siết chặt quản lý đối với nhóm xe vận chuyển vật liệu xây dựng.

Thuế môi trường: Nhà nước cần tiếp tục rà soát và nghiên cứu điều chỉnh mức thuế  và đối tượng chịu thuế phù hợp nhằm vừa tạo nguồn thu cho ngân sách vừa hạn chế tiêu dùng các loại hàng hóa gây ô nhiễm.

Khuyến khích các doanh nghiệp chủ động trong việc đầu tư nghiên cứu, đổi mới công nghệ nâng cao năng suất sản xuất, tiết kiệm nguyên liệu; sản xuất các sản phẩm hữu cơ thân thiện với môi trường và bảo tồn bền vững tài nguyên, góp phần giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học cũng như tạo việc làm cho khu vực nông thôn.

III. KẾT LUẬN:

Qua việc tìm hiểu tổng quan về kinh tế xanh, đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với Việt Nam trong phát triển kinh tế xanh, rõ ràng Việt Nam còn rất nhiều yếu kém và thách thức phải vượt qua. Việc chuyển đổi sang nền kinh tế xanh khó có thể tiến hành nhanh và Việt Nam vẫn còn cách “nền kinh tế xanh thực sự” rất xa.

Rõ ràng, tăng trưởng xanh là nội dung quan trong cần hướng tới trong quá trình thực hiện đổi mới mô hình tăng trưởng và tái cấu trúc nền kinh tế Việt Nam hiện nay. Kinh nghiệm phát triển của các nước cho thấy việc chuyển sang nền kinh tế xanh tạo ra tiềm năng to lớn cho phát triển bền vững và giảm đói nghèo.

 ---

Tài liệu tham khảo:

[1] Chính sách phát triển kinh tế xanh và bảo vệ môi trường ở Việt Nam (2021), https://lienhiephoi.soctrang.gov.vn/index.php/kinh-t-xa-h-i/xa-h-i/321-chinh-sach-phat-tri-n-kinh-t-xanh-va-b-o-v-moi-tru-ng-vi-t-nam

[2] Điểm mới trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021-2030 (2021), https://daihoi13.dangcongsan.vn/cac-ky-dai-hoi/tu-lieu-van-kien/diem-moi-trong-dinh-huong-phat-trien-dat-nuoc-giai-doan-2021-2030-5622

[3] Thanh Loan (2021), Dự thảo Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, http://www.mpi.gov.vn/Pages/tinbai.aspx?idTin=49916&idcm=188

[4] ThS. Phạm Hồng Nhung (2019), Kinh tế xanh - Xu thế phát triển tất yếu cho kinh tế Việt Nam, http://consosukien.vn/kinh-te-xanh-xu-the-phat-trien-tat-yeu-cho-kinh-te-viet-nam.htm

---

Nguồn ảnh:

Ảnh bìa: https://www.ceotodaymagazine.com/CEO-Today/wp content/uploads/2019/04/Clever-Ways-to-Make-Your-Hard-Earned-Money-Grow.jpg

Ảnh 1: https://baoquocte.vn/stores/news_dataimages/dangtuan/032018/02/09/091326_9-11-anh_baichinh_-odgovornostSlider.jpg

Ảnh 2: https://vsolutions.vn/wp-content/uploads/2020/07/cac-khu-cong-nghiep-o-viet-nam-02.jpg

Ảnh 3: https://images.indianexpress.com/2019/09/climate-change.jpg

Ảnh 4: https://sunemit.com/wp-content/uploads/2021/04/cach-chon-mua-tam-pin-mat-troi-e1619064034816.jpg

Ảnh 5: https://aqualife.vn/wp-content/uploads/nhien-lieu-hoa-thach-la-gi.jpg

Ảnh 6: https://nangluongquocte.petrotimes.vn/stores/news_dataimages/administrator/042020/28/09/trung-quoc-dan-dau-nang-luong-tai-tao.jpg

Ảnh 7: https://phoenixviet.com/wp-content/uploads/2019/01/nong-nghiep-sach.jpg

Ảnh 8: https://thumuaphelieugiacao.com.vn/wp-content/uploads/2020/03/BVMT-1024x576.png

Ảnh 9: https://rumtechs.com/wp-content/uploads/Nang-luong-Xanh-Cong-nghiep-Xanh-Sach-RumtechS.jpg

---

Chú thích:

(*) Trần Thị Như Quỳnh, sinh viên lớp XHH - K42 (niên khóa 2018 - 2022), khoa Xã hôi học & Công tác xã hội, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

---

Media Team, Sociology Hue - HUSC

Content: Như Quỳnh | ttnhuquynh2802@gmail.com

Editor: Thúy Hiền | thuyhienvo.xhh@gmail.com