Vai trò của phụ nữ đối với việc đảm bảo an toàn thực phẩm gia đình ở thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế hiện nay

Sociologist

Nghiên cứu

Võ Nữ Hải Yến

05 Tháng Ba, 2020

Vai trò của phụ nữ đối với việc đảm bảo an toàn thực phẩm gia đình ở thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế hiện nay

TÓM TẮT

Chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm ở nước ta hiện nay rất đáng lo ngại, điều này đã được các phương tiện thông tin đại chúng liên tục phản ánh. Là người thường xuyên, trực tiếp thực hiện công việc nội trợ hàng ngày, để có thể đảm bảo chất lượng cho những bữa cơm gia đình, chăm sóc sức khỏe cho các thành viên, những người phụ nữ ở thành phố Huế đã gặp không ít những khó khăn như: khó có thể phân biệt được thực phẩm có an toàn hay không khi chỉ với kiến thức phổ thông và bằng mắt thường; không có điều kiện về tài chính để mua được các loại thực phẩm chất lượng tốt, an toàn; không có nhiều thời gian dành cho việc nội trợ; kiến thức, kinh nghiệm về lựa chọn, chế biến, bảo quản thực phẩm an toàn còn hạn chế.... Để giúp phụ nữ giảm bớt được những khó khăn trong quá trình thực hiện vai trò đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình, cần phải có sự nỗ lực từ nhiều phía: từ các cơ quan quản lý các cấp, các nhà quản lý, kinh doanh thực phẩm, từ truyền thông, Hội Liên hiệp phụ nữ các cấp đến những người thân trong gia đình và ngay cả chính bản thân người phụ nữ.

Từ khóa: an toàn thực phẩm, phụ nữ

1. Đặt vấn đề

An toàn thực phẩm là một trong những vấn đề đang rất được quan tâm trên phạm vi mỗi quốc gia và quốc tế, được tiếp cận với thực phẩm an toàn đang trở thành quyền cơ bản đối với mỗi con người. Thực phẩm là nguồn cung cấp năng lượng, cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết để con người sống và phát triển. Để góp phần làm giảm nguy cơ mất vệ sinh an toàn thực phẩm, ngay từ chính mỗi gia đình phải làm tốt công việc này. Bởi gia đình được xem là trung tâm của mối quan hệ ba cực: cá nhân, gia đình và cộng đồng xã hội. Trong gia đình, phụ nữ là người vợ, người mẹ có vai trò rất quan trọng trong việc chăm lo sức khỏe của các thành viên, giữ gìn hạnh phúc của tổ ấm. Kết quả nghiên cứu về giới trong nhiều năm qua đã chỉ ra rằng: phần lớn công việc nội trợ là do phụ nữ đảm nhiệm - một công việc có liên quan trực tiếp, thường xuyên đến vấn đề an toàn thực phẩm gia đình.

Ảnh 1: Cuộc chiến với thực phẩm bẩn là điều mà những người phụ nữ đang đối mặt hằng ngày

Ở nước ta hiện nay, chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm rất đáng lo ngại, điều này đã được các phương tiện thông tin đại chúng liên tục phản ánh. Việc sử dụng không an toàn về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc tăng trọng, kháng sinh, hóa chất trong chăn nuôi trồng trọt nông nghiệp, thủy hải sản hiện nay còn khá phổ biến. Thực phẩm có chứa chất độc hoặc sử dụng chất bảo quản, phụ gia, phẩm màu công nghiệp có hại cho sức khỏe vẫn đang được lưu hành rất nhiều trên thị trường.

Trong bối cảnh đó, để có thể đảm bảo an toàn, chất lượng cho những bữa cơm gia đình, chăm sóc sức khỏe cho các thành viên, những người phụ nữ đã gặp khó khăn, trở ngại gì trong quá trình phải thường xuyên thực hiện công việc nội trợ hàng ngày? Những phân tích dưới đây sẽ mô tả phần nào về thực trạng này và trên cơ sở đó đưa ra một số giải pháp nhằm giúp người phụ nữ hạn chế những khó khăn trong quá trình thực hiện vai trò đảm bảo an toàn thực phẩm, góp phần bảo vệ sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống cho các thành viên gia đình.

Bài viết này dựa trên kết quả của luận văn thạc sĩ xã hội học của tác giả thực hiện năm 2014: “Vai trò của phụ nữ đối với việc đảm bảo an toàn thực phẩm gia đình ở thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế hiện nay”. Bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện trong phân tích xã hội học, nghiên cứu này đã tiến hành điều tra 212 phụ nữ đảm nhiệm nội trợ chính trong gia đình thuộc 2 phường Vĩnh Ninh và Phú Hậu, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế để phỏng vấn.

2. Những khó khăn trong quá trình thực hiện vai trò đảm vảo an toàn thực phẩm cho gia đình của phụ nữ thành phố Huế - Tỉnh Thừa Thiên Huế hiện nay

Tưởng như nấu ăn, đi chợ là chuyện cỏn con, nhỏ nhặt và quá dễ dàng, tuy nhiên, qua thực tế nghiên cứu cho thấy, để có thể chuẩn bị được những bữa cơm ngon và an toàn, đảm bảo sức khoẻ cho các thành viên trong bối cảnh thị trường thực phẩm đang “hỗn loạn” như hiện nay, những người phụ nữ ở phường Vĩnh Ninh và Phú Hậu đang gặp không ít những khó khăn, trở ngại cả về khách quan lẫn chủ quan.


Hình 1: Những khó khăn gặp phải trong quá trình thực hiện vai trò đảm bảo ATTP cho gia đình

Số liệu ở biểu đồ 1 cho thấy, trong quá trình thực hiện công việc nội trợ, đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình, những phụ nữ phường Vĩnh Ninh và Phú Hậu đang gặp nhiều khó khăn, trở ngại. Có đến 75,1% chị em cho biết khó khăn mà họ đang gặp phải là “Với kiến thức phổ thông và mắt thường, bản thân khó có thể phân biệt được thực phẩm có an toàn hay không”, có 61,9% cho rằng họ “không có điều kiện về tài chính để mua được các loại thực phẩm chất lượng tốt, an toàn”, 51,9% trả lời họ “không có nhiều thời gian dành cho việc nội trợ”. Bên cạnh đó, “kiến thức về lựa chọn, chế biến, bảo quản thực phẩm an toàn còn hạn chế” (40,3%), “chưa có nhiều kinh nghiệm trong lựa chọn, chế biến và bảo quản thực phẩm an toàn” (25%) cũng là những trở ngại không nhỏ đối với các chị em trong quá trình đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình.

Nhìn lại tình hình vệ sinh an toàn thực phẩm ở nước ta cũng như ở thành phố Huế thời gian qua cho thấy có quá nhiều vấn đề đáng lo ngại và đáng báo động. Chưa bao giờ người tiêu dùng lại cảm thấy bàng hoàng và hoang mang trước những thông tin tràn ngập trên các phương tiện thông tin đại chúng về tình trạng ngộ độc thực phẩm, việc sử dụng tràn lan thuốc trừ sâu, chất bảo quản, chất kích thích trên nhiều loại hàng hoá, các chất phụ gia không được phép sử dụng, không rõ nguồn gốc trực tiếp pha chế vào thực phẩm, để lại những hậu quả khôn lường, ảnh hưởng đến chất lượng sống của người dân như bây giờ…Và như vậy, câu hỏi rau nào sạch, thịt nào sạch thực sự đang là vấn đề nan giải đối với nhiều người nội trợ. Người tiêu dùng dù thông thái đến đâu cũng rất khó có thể phát hiện được hoá chất ẩn trong thực phẩm. Bởi các dư lượng thuốc chứa trong rau, quả như thuốc trừ sâu, diệt cỏ, kim loại nặng, rồi các hoá chất tẩm ướp trong thịt, cá... đều không thể thấy rõ bằng mắt mà phải kiểm tra bằng các thiết bị phân tích kỹ thuật cao. Dường như, người tiêu dùng không còn là thượng đế, mà thực chất đang đánh cược với lựa chọn của mình.

Qua nghiên cứu cho thấy, việc phân biệt thực phẩm an toàn hay không an toàn được đánh giá bằng mắt thường, kinh nghiệm, cảm tính và bằng cả sự tự an ủi theo kiểu “hên –xui” là một thực tế khá phổ biến khi lựa chọn thực phẩm ở nhiều chị em phụ nữ hai phường Vĩnh Ninh và Phú Hậu hiện nay. Phỏng vấn sâu một số trường hợp chị em nội trợ đã cho thấy được phần nào những khó khăn đó của họ. Một phụ nữ ở phường Phú Hậu đã chia sẻ: ”Chừ đi chợ, nhìn cái chi cũng tươi xanh mơn mởn, bằng mắt thường khó mà phân biệt được cái mô ướp, phun thuốc hay bảo quản bằng chất cấm” (PVS, Phú Hậu, nữ, 43 tuổi, THPT, công nhân). Một phụ nữ khác ở phường Vĩnh Ninh cũng đã bày tỏ những lo ngại: ”Nhà dì ăn nhiều rau mà nếu mua rau ở chợ thì toàn không bao bì, không nguồn gốc, không tiêu chuẩn. Mua rau ở siêu thị dù được đóng gói, giới thiệu an toàn nhưng cũng không biết nguồn gốc ở đâu, do phần lớn đều không ghi rõ nhà sản xuất. Thiệt tình bữa ni không biết mua cái chi cho an toàn nữa” (PVS, Vĩnh Ninh, nữ, 61 tuổi, trung cấp, hưu trí).

Ảnh 2: Chọn được thực phầm xanh sạch cho gia đình là nguyện vọng song cũng là thách thức đối với người phụ nữ hiện nay

Khó khăn này không chỉ riêng những chị em hội viên mà ngay cả chị Chủ tịch Hội phụ nữ phường Vĩnh Ninh cũng cho biết: “Chị nghĩ ngày nay, người phụ nữ nói chung quan tâm nhiều đến gia đình, nhất là vấn đề an toàn thực phẩm, cho nên họ cũng có nhiều cố gắng chọn những thực phẩm tốt, an toàn có thể. Nhưng khó khăn nhất ở đây là bản thân họ cũng không xác định được cái nào là an toàn, cái nào không an toàn. Như chị là người cán bộ Hội phụ nữ, cũng tham gia tuyên truyền về an toàn thực phẩm cho các chị em, nhưng giờ ra chợ mua thịt, cả mẹt như vậy, cũng có thấy đóng dấu nhưng chắc gì miếng thịt mình mua đã được kiểm định, mà nói thiệt nhiều lúc thấy dấu tím tím nhưng cũng không biết là dấu thiệt hay dấu giả nữa” (PVS, nữ, 47 tuổi, đại học, Chủ tịch Hội Phụ nữ phường Vĩnh Ninh).

Rõ ràng, trong bối cảnh mà việc quản lý thực phẩm chưa bao quát được tất cả các mặt hàng thì dù đã rất cố gắng nhưng chỉ với những kiến thức phổ thông và “tứ chẩn” (nhìn, sờ, nếm, ngửi), người phụ nữ khó có thể phận biệt và lựa chọn được những phẩm đảm bảo an toàn cho sức khoẻ của gia đình, dường như công việc đó đôi khi đã vượt ra ngoài khả năng của họ.

Ngoài khó khăn trong việc phân biệt thực phẩm an toàn, một khó khăn mà nhiều phụ nữ ở phường Vĩnh Ninh và Phú Hậu hiện đang gặp phải đó là không có điều kiện về tài chính để mua được các loại thực phẩm chất lượng tốt, an toàn.

Các nhà quản lý về an toàn thực phẩm đều cho rằng, thực phẩm an toàn hay không không phụ thuộc vào giá cả, vấn đề là người tiêu dùng có biết cách lựa chọn chúng hay không. Tuy nhiên, thực tế, chỉ có một số mặt hàng có thể phụ thuộc vào cách lựa chọn của người tiêu dùng. Còn phần lớn, trên thị trường, nhiềù thực phẩm được xem là an toàn thường có giá cao hơn so với những thực phẩm cùng loại.

Biểu đồ 2: Giá cả một số loại thực phẩm tại chợ và siêu thị ở thành phố Huế

Những nơi cung cấp thực phẩm đựợc xem là bảo đảm an toàn như hệ thống siêu thị hay các cửa hàng rau sạch, rau an toàn thì giá cả ở đây thường cao hơn nhiều so với ở chợ, rồi thức ăn sẵn ở cửa hàng lớn, có thương hiệu giá cả luôn đắt hơn ở những hàng quán vỉa hè, cá tôm tự nhiên giá luôn cao hơn cá, tôm được nuôi bằng thức ăn công nghiệp... Kết quả nghiên cứu cũng đã cho thấy, dù có mong muốn mua những thực phẩm ngon, chất lượng cao cho gia đình nhưng trên thực tế, nhiều phụ nữ đã buộc phải ưu tiên tiêu chí giá cả phải chăng, phù hợp với túi tiền khi quyết định mua thực phẩm. Một nữ hướng dẫn viên du lịch cho biết: “Thu nhập của hai vợ chồng mình cũng không đến nỗi thấp nhưng với mức giá rau an toàn quá cao như hiện nay, dù muốn mình cũng khó mà sử dụng thường xuyên được. Tính sơ sơ, một bữa cơm với rau sản xuất hữu cơ, thịt sạch, cá sạch cũng có chi phí gấp 7 - 8 lần so với bữa cơm bình thường” (PVS, Vĩnh Ninh, nữ, 30 tuổi, đại học, hướng dẫn viên du lich). Một phụ nữ kinh tế gia đình khó khăn hơn chia sẻ: “Thường đồ ngon, đồ chất lượng, đảm bảo an toàn thì khi mô cũng đắt rồi đó, mấy thứ cá thiên nhiên còn tươi, tôm còn nhảy thì chỉ mấy người nhiều tiền mới mua được thôi, còn dân lao động nghèo như tui không mua nổi mô” (PVS, Vĩnh Ninh, nữ, 47 tuổi, mù chữ, buôn bán). Như vậy, khi giá cả của những mặt hàng được xem là an toàn trên thị trường còn khá cao so với thu nhập của nhiều gia đình như hiện nay thì cơ hội để các chị em phụ nữ tiếp cận được với những thực phẩm đạt chuẩn an toàn quả là điều không dễ dàng.

Bên cạnh đó, thiếu thời gian dành cho công việc nội trợ cũng là một khó khăn, trở ngại đối với nhiều chị em trong quá trình thực hiện vai trò đảm bảo an toàn thực phẩm gia đình. Trong xã hội hiện đại, người phụ nữ vừa phải tham gia các công việc ngoài xã hội, vừa phải đảm đương trách nhiệm chăm sóc gia đình. Qua khảo sát cho thấy, hầu hết phụ nữ ở địa bàn nghiên cứu đều đang tham gia vào những công việc khác nhau. Họ là giáo viên, hướng dẫn viên du lịch, nhân viên văn phòng, công nhân, buôn bán, làm thuê, phụ hồ.... Nghĩa là họ đều phải kiếm sống, mưu sinh để tạo thu nhập cho gia đình, thậm chí một số trường hợp, họ còn là lao động chính. Bên cạnh công việc ngoài xã hội, những người phụ nữ còn phải đảm đương trách nhiệm nội trợ chính trong gia đình. Trong nghiên cứu “Công nghiệp hoá và những biến đổi đời sống gia đình nông thôn Việt Nam” của PGS.TS Hoàng Bá Thịnh, cùng nhiều nghiên cứu về giới của các nhà khoa học khác đã chỉ ra ra rằng: trong gia đình, cho dù mức độ tham gia của người chồng có tăng hơn so với trước nhưng người vợ vẫn đảm nhiệm chính các hoạt động liên quan đến công việc gia đình (chăm sóc con, giáo dục con, đi chợ nấu ăn). Trong nghiên cứu này, chúng tôi không đi sâu tìm hiểu về sự phân công lao động trong gia đình mà chỉ muốn tìm hiểu sự hỗ trợ, chia sẻ từ phía các thành viên trong gia đình với công việc nội trợ của người phụ nữ để hiểu hơn về những khó khăn của họ.

Biểu đồ 3: Sự hỗ trợ cho công việc nội trợ của các thành viên trong gia đình (%)


Số liệu ở bảng 2 cho thấy, phần lớn những phụ nữ được hỏi đều cho biết họ có nhận được sự giúp đỡ từ phía những người thân trong gia đình ở tất cả các công đoạn của quá trình nội trợ nhưng với tỷ lệ thấp. Sự tham gia hỗ trợ, phụ giúp của người thân nhiều nhất là ở khâu dọn dẹp, vệ sinh dụng cụ và khu vực chế biến (47,2%) và thấp nhất là ở việc mua thực phẩm (26,5%). Một điều đáng chú ý là trong số những thành viên hỗ trợ thì con gái/con dâu là những người phụ giúp công việc nội trợ nhiều nhất ở tất cả các công đoạn. Điều đó cũng phần nào cho thấy rằng, đối với công việc nội trợ, đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình, phụ nữ ở địa bàn khảo sát luôn đóng vai trò chính.

Vừa phải lao động sản xuất, vừa phải chăm sóc gia đình, lại ít nhận được sự hỗ trợ của các thành viên, thì việc dành thêm thời gian để thực hiện tốt vai trò đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình quả là một khó khăn đối với những người phụ nữ. Trong bối cảnh thị trường thực phẩm hỗn loạn như hiện nay, muốn chuẩn bị được những bữa ăn an toàn, người phụ nữ buộc phải chi phí nhiều thời gian hơn để chọn nơi tin cậy mua thực phẩm; nghiên cứu kỹ lưỡng hơn về nguồn gốc, đặc tính, thành phần của các mặt hàng; mất nhiều thời gian hơn để sơ chế, và bảo quản các loại thực phẩm. Ngoài ra, họ còn phải dành thời gian tìm hiểu thêm những kiến thức, kinh nghiệm giúp mình lựa chọn, chế biến và bảo quản thực phẩm được an toàn hơn. Rõ ràng, trong bối cảnh đó, muốn bảo vệ sức khoẻ cho gia đình, những người phụ nữ buộc phải phải nỗ lực, cố gắng và chi phí thêm nhiều thời gian hơn nữa.

3. Kết luận

Như vậy, có thể thấy rằng, trong quá trình thực hiện vai trò đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình, những phụ nữ ở phường Vĩnh Ninh và Phú Hậu đã gặp không ít những khó khăn, trở ngại do khách quan và chủ quan mang lại. Ngoài trọng trách xã hội, phụ nữ còn được kỳ vọng phải đảm đương cả cả trách nhiệm xây dựng và củng cố hạnh phúc gia đình, chăm sóc sức khỏe cho các thành viên. Đặt trong bối cảnh hiện tại, giá cả hàng hoá tăng cao, thu nhập hạn chế, quỹ thời gian hạn hẹp, đặc biệt là khi thị trường thực phẩm chưa được kiểm soát chặt chẽ, nguy cơ dẫn đến ngộ độc thực phẩm và rất nhiều căn bệnh nguy hiểm khác do các loại hóa chất độc hại có trong thực phẩm đang hiện hữu, rình rập con người. Để vừa có thể hoàn thành tốt công việc ngoài xã hội, vừa chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ, đảm bảo sự an toàn cho các thành viên, giữ gìn hạnh phúc gia đình qua từng bữa cơm hàng ngày, thì cái “gánh nặng hai vai” mà người phụ nữ đang mang dường như trở nên nặng hơn bởi họ đang phải gồng mình, nỗ lực và cố gắng nhiều hơn nữa mới có thể chuẩn bị được những thực phẩm “ngon và lành”, đem sức khỏe, nguồn vui và hạnh phúc đến với mỗi thành viên qua những bữa cơm gia đình ấm áp tình yêu thương.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]. Lê Tấn Phùng (2012), Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm tại Khánh Hòa” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh.

[2]. Trần Thanh Thảo, Vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm, thực trạng và giải pháp, http://www.tiengiang.gov.vn/xemtin.asp?cap=3&id=12439&idcha=1001, cập nhật ngày 11/10/2013.

[3]. Hoàng Bá Thịnh, Công nghiệp hoá và những biến đổi đời sống gia đình nông thôn Việt Nam – Nghiên cứu trường hợp xã Ái Quốc, Nam Sách, Hải Dương, Kỷ yếu Hội thảo Việt Nam học VNH3.TB9.97.

[4]. Bảo Trân, Là người nội trợ thông minh liệu có quá khó đối với phụ nữ, http://www.sdrc.com.vn/ChiTiet.aspx?id=1254&Language=vn, cập nhật ngày 2/10/2013

[5]. Võ Nữ Hải Yến (2015), Vai trò của phụ nữ đối với việc đảm bảo an toàn thực phẩm cho gia đình ở thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế hiện nay, Luận văn thạc sĩ Xã hội học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

---

(*) ThS. Võ Nữ Hải Yến, giảng viên khoa Xã hội học, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế | haiyen.xhh@gmail.com

---

Nguồn ảnh:

Ảnh bìa: https://vinmec-prod.s3.amazonaws.com/images/20191028_073148_179955_thuc-pham.max-800x800.jpg

Ảnh 1: https://cdnmedia.eurofins.com/apac/media/602949/thuc-pham-ban.png?width=500&height=228.17764165390506

Ảnh 2: https://www.yogaplus.vn/storage/app/uploads/public/5c2/1ba/3e5/thumb_2069_800x500_0_0_crop.jpg)