Photo Essay - Một cách tiếp cận xã hội từ kỹ năng quan sát

Tuấn Long

Kĩ năng

Tác giả: Tuấn Long

06 Tháng M. hai, 2019

Photo Essay - Một cách tiếp cận xã hội từ kỹ năng quan sát

Từ thực tế xã hội tới trực quan sinh động và từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng là bước đi mà ta vẫn hay làm. Trong một nền giáo dục sáng tạo, kiến thức được người học tiếp nhận và kiến tạo nên dựa trên nhu cầu hiểu biết của họ. Dù cho khối lượng kiến thức ấy có khối lượng khiêm tốn nhưng giúp người học không chỉ là tích lũy kiến thức mà còn luyện cho mình cách tư duy và lập luận để giải thích được vấn đề. Việc tiếp cận và lý giải các vấn đề xã hội cũng vậy..

Các sinh viên đang chuẩn bị cho bài thuyết trình

Tuy nhiên dù là sáng tạo hay tái tạo, trước hết người học cần nhận diện được vấn đề xã hội thông qua quan sát. Điều đáng tiếc là hiện nay kĩ năng quan sát chưa được coi trọng. Tâm lý cho rằng quá trình quan sát bên ngoài không thể lý giải điều ẩn dấu bên trong nhất thời cản trở động lực mang tới cho sinh viên những giờ học trực quan. Trong khi thực tế cuộc sống lại khiến ta nhận ra rằng, quan sát cái bên ngoài giúp người học phán đoán được điều ẩn dấu bên trong, các dữ kiện được quan sát bên ngoài góp phần củng cố hoặc bác bỏ lập luận được các cá nhân đưa ra "từ bên trong".

Mặt khác cách tiếp thu của con người thiên về hình ảnh và âm thanh trước, sau đó mới là ký tự, ký số và các mạch logic. Vậy nên, nếu có thể mang cả bức tranh xã hội về thu nhỏ lại trong một khuôn hình, rồi lại từ khuôn hình đó suy rộng ra một thế giới đầy biến động ở ngoài kia - việc liên tưởng của người học sẽ trở nên dễ dàng hơn. Xã hội học là một môn học như thế.

Những ai đã từng học qua môn này đều có thể thấy, xã hội học không quá đến nỗi khô và khó. Đó là những câu chuyện đời thường mà ta tiếp xúc hằng ngày, có chăng chỉ là cách mà ta nghĩ khác đi, nhìn xuyên qua lớp bề mặt được đa phần xã hội thừa nhận và chỉ ra những góc khuất có tính khuôn mẫu nhất thời chưa được số đông nhận biết đến. Song cách giảng dạy thông thường theo dạng thầy giảng trò ghi dễ khiến người học cảm thấy khó tiếp thu, nhất là khi đối tượng theo học là các sinh viên năm đầu chưa có nhiều nền tảng kiến thức xã hội.

Các nhóm đều có phần chuẩn bị công phu

Lúc này, xã hội học hình ảnh (visual sociology) là một giải pháp, trong lĩnh vực này các kĩ năng chụp ảnh, quay phim để tạo các báo cáo hình ảnh (visual report) như photo voice, photo essay sẽ tạo ra cơ hội để người học truyền tải thông tin tới người xem một cách trực quan và sinh động nhất.

Tháng 12/2019, lớp Xã hội học đại cương (1) của mình lần đầu tiên áp dụng cách học này và lấy điểm giữa kỳ thay vì thực hiện các bài kiểm tra trí nhớ truyền thống. Mỗi nhóm gồm 6-8 thành viên, tự do chọn cho mình một chủ đề bất kỳ, tự tay chụp ảnh và viết thuyết minh về chủ đề của mình. Các chiều cạnh xã hội đơn sơ mộc mạc nhất được các sinh viên mô tả, bóc tách và phản biện trước sự chứng kiến của tất cả sinh viên trong lớp.

Chẳng bao giờ là dễ dàng để hoàn thành một bài làm như vậy. Một số sinh viên chia sẻ rằng ần họ phải chạy ngược chạy xuôi tới hai ngày chỉ để có được một tấm ảnh ưng ý. Tranh luận trong nhóm nổ ra về cách thức trình bày, về vai trò cần thực hiện... Không biết các sinh viên ấy có nhận ra rằng, chỉ riêng việc thuyết phục thành công người dân cho chụp ảnh hay chuyện chấp nhận bị lắc đầu từ chối - những điều mà thực tế cuộc sống đang đón chờ họ sau khi tốt nghiệp ra trường; rồi vượt qua nó bằng một thái độ tích cực đã là một sự trưởng thành mà bất cứ người giáo viên nào cũng hy vọng.

Các sinh viên sử dụng "hài độc thoại" để kể câu chuyện xăm mình

Mỗi nhóm là một mối quan tâm xã hội, mỗi nhóm phản ánh một trình độ bóc tách vấn đề và giải thích vấn đề ở một trình độ khác nhau. Có những đề tài phản ảnh những quan sát rất gần gũi với đời sống sinh viên như "Quán ăn vỉa hè", "Coffee muối ở Huế" hay "Trường học - thanh kẹo ngọt của xã hội". Có những chủ đề ở cấp độ vĩ mô hơn như "Văn hóa ý thức", "Truyền thống lễ chùa ở Huế" hoặc cả những chủ đề ở tầm trung như "Nét đẹp về đêm của Huế", về "Hàng rong" và cả về "Xăm mình".

Điều tạo nên sự thành công cho các đề tài này chính là tiếp cận được góc nhìn xã hội học. Phần lớn các nhóm đều đưa ra một bức tranh sinh động về thực tế cuộc sống, sau đó dùng góc nhìn của xã hội học để chỉ ra những góc khuất nhất thời chưa được khai phá. Một số nhóm còn đi xa hơn trong việc mô tả bằng cách sử dụng thành công các khái niệm của ngành học này để củng cố cho lập luận của mình

"Phố đêm không làm Huế hết trầm mặc, chỉ là Huế không buồn thôi"

Bắt đầu bằng một bức tranh trầm mặc của Huế và kết thúc bằng chùm ảnh Huế về đêm là cách tiếp cận để chỉ ra sự khác biệt giữa nhận thức thông thường và quan sát xã hội. Một cây thông noel ở trung tâm thành phố và sự ngạt ngào của ẩm thực phố đêm tạo ra mối liên kết giữa thực tại và tiềm thức, hóa ra Huế không "buồn" như ta tưởng, Huế có góc vui riêng mà ta nhất thời chưa nhìn thấy. Nói khác đi, nếu đọc một bài viết xong mà muốn tới Huế ngay thì đó là Du lịch, nhưng nếu đọc xong mà e dè sau đó quyết định đến Huế để xem có thật như thế không thì đó là Xã hội học.

Thành viên của nhóm này có những câu hỏi rất "đáng nể"

Rác thải sinh hoạt là cụm từ quen thuộc, nhưng "con đường rác" lại trở thành cụm từ mà người dân thường xuyên sử dụng - điều này không chỉ phản ảnh một lượng rác khổng lồ được tuồn ra mỗi ngày từ các khu dân cư mà còn gián tiếp kể về một sự chấp nhận một thức tế của người dân và bất lực của chính quyền trước bài toán xử lý rác thải.

Sự khác biệt trong khái niệm "coffee" và "cafe" là một thông tin hữu ích (2)

"Đi Coffee" hay uống Coffee đã trở thành một hoạt động đa dạng hơn cụm từ này lúc đầu. Giới trẻ tới quán coffee không chỉ để thưởng thức coffee mà còn tìm cho mình một không gian để làm việc, học bài, hẹn hò hay thâm chí chỉ là để ...sạc pin. So với những người lớn tuổi, cụm từ "đi coffee" ít nhiều đã phản ánh được sự biến đổi của xã hội. Và hình ảnh về một ly coffee phin với trung bình 20p chờ đợi, gián tiếp kể về một đời sống chậm rãi của người dân xứ Huế hiện nay.

"Giữa "nạn" xăm mình và "nghệ thuật" xăm mình - các bạn nghe từ nào nhiều hơn?"

Hình xăm không xấu như định kiến xã hội quy nạp, đôi khi đó là những câu chuyện được chia sẻ khi "lớp vỏ ngôn ngữ trở nên bất lực khi truyền tải thông điệp tới người đối diện" - cách trả lời rất thông minh. Đồng ý rằng không thể chỉ trong ngày một ngày hai có thể xóa nhòa định kiến, nhưng một nỗ lực chia sẻ những câu chuyện tốt đẹp về xăm mình cũng góp phần tạo nên bức tranh thiện cảm cho nghệ thuật xăm và các nghệ sĩ đang theo đuổi nghề xăm.

"Em lớn lên nhờ gánh hàng rong"

Gánh hàng rong sẽ trở nên đẹp hơn không chỉ vì đó là câu chuyện truyền thống của dân tộc Việt mà còn ở khả năng thích nghi của hàng rong với đời sống xã hội hiện đại. Thử tưởng tưởng một ngày các con phố của Việt Nam không còn hàng rong, khi văn hóa Việt bị hòa tan vào bức tranh toàn cầu hóa - ngõ Việt sẽ trống vắng như thế nào.

"Gánh hàng rong là một nét đẹp không thể xóa bỏ!"

Một số thành viên trong nhóm cho biết, họ đã lớn lên nhờ những gánh hàng rong như thế. Và cách mà các sinh viên này chọn tên đề tài cũng thật xúc động: "Gánh hàng rong, gánh cả cuộc đời".

Một trong những nhóm có nền tảng kiến thức và phản biện xã hội khá tốt

Bức tranh xã hội còn được khai thác ở một chiều cạnh sâu hơn khi nhóm sinh viên Phật tử chia sẻ về văn hóa lễ chùa ở Huế. Cách các sư thầy đánh chuông, cách người dân thắp hương trong điện, cách ăn chay niệm phật... rồi từ vốn hiểu biết ấy chỉ ra những hạn chế trong nhận thức của một phận người dân khi hành hương lễ chùa. Sự thờ ơ khi hành lễ, sự đại khái khi cầu nguyện thậm chí thiếu ý thức giữ gìn chốn tôn nghiêm nơi cửa phật. Mối liên kết xã hội - tôn giáo được chia sẻ một cách công phu thông qua những tấm hình.

Nhóm có đề tài gây ra nhiều tranh luận nhất, mọi chuyện bắt đầu từ cái tên

Và cuối cùng, khi một bộ phận dư luận xã hội đang ở tâm thế quay lưng với giáo dục và người làm giáo dục thì một nhóm sinh viên vẫn tin vào vai trò "thanh kẹo ngọt" đang nuôi dưỡng tâm hồn của học sinh sinh viên thông qua quá trình xã hội hóa với tiêu chí nấc thang giá trị.

Sau khi trình bày xong, thành viên của mỗi nhóm còn lại sẽ có một câu hỏi giành cho nhóm vừa trình bày. Các chiều cạnh xã hội một lần nữa được các sinh viên khai thác. Các câu hỏi đều khá hay và sâu sát với đề tài, tất nhiên, có nhiều câu hỏi không dễ trả lời sao cho thuyết phục bởi góc nhìn khác biệt và nền tảng kiến thức xã hội còn hạn chế. Tuy nhiên, thay vì để giảng viên đưa ra câu hỏi với quan điểm một chiều, việc đối mặt với các quan điểm trái chiều để bảo vệ phát hiện của nhóm cũng là một thử thách đáng để vượt qua.

Quay trở lại với bài kiểm tra trắc nghiệm với các phương án có sẵn. Kể ra thì A,B,C,D là điều quan trọng, nhưng ở một khía cạnh nào đó, các phương án E,F,G,H...cũng quan trọng không kém. Ngay cả khi những công trình nghiên cứu đã công bố kết quả nhưng đâu đó trong xã hội vẫn còn tồn tại các giải pháp khác nhau để giải quyết vấn đề đang chờ con người khái phá - mà việc quan sát và nhận diện nó là bước đi đầu tiên.

Câu hỏi thế nào - câu trả lời thế ấy; tiếp cận ra sao - kiến tạo thế vậy. Quan sát nên là một kỹ năng được quan tâm nhiều hơn. Chừng nào sinh viên học được cách lắng nghe những người xung quanh một cách thiện chí và quan sát thế giới qua một lăng kính phù hợp, chừng đó các vấn đề xã hội sẽ được đóng góp bởi thêm nhiều góc nhìn phản biện. Quan sát không phải là tất cả, quan sát là bước đầu để hoài nghi và đôi khi là chặng cuối để đưa ra kết luận.

Sản phầm của các sinh viên lớp Xã hội học đại cương

Nếu ai đó nghĩ quan sát là không quan trọng, vậy ta hãy nhắm mắt lại và thử tiếp thu mọi thứ chỉ bằng cách tưởng tượng. Điều này khó hơn bạn nghĩ nhiều, bởi não bộ của phần lớn nhân loại chưa tiến hóa đến một đẳng cấp như trên. Hãy sử dụng một cách hiệu quả những điều mà tạo hóa ban tặng nhưng chỉ vì thói quen và thiên kiến vô tình khiến chúng ta xem nhẹ.

Quan sát - Lắng nghe - Thấu hiểu

---

Chú thích:

(1) Lớp Xã hội học đại cương của các sinh viên đến từ khoa Quốc tế học và Việt Nam học, trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế

(2) Theo chia sẻ của các thành viên trong lớp, từ "coffee" giành cho loại thức uống được làm ra từ cây cà phê trong khi từ "cafe" là một dạng của hàng cung cấp thức uống coffee và các đồ ăn nhẹ khác.

---

Cám ơn ThS. Minh Châu, khoa Xã hội học đã có nhiều chia sẻ và góp ý quý báu trong quá trình hình thành ý tưởng cho học phần này!