"Xã hội học là gì?"

Tuấn Long

Cựu sinh viên

Tác giả: Tuấn Long

05 Tháng Một, 2018

"Xã hội học là gì?"

Khi có một câu hỏi được đưa ra, ấy là lúc người ta cần một thông tin nào đấy có thể thỏa mãn cho sự ham học hỏi, hiểu biết, hay thậm chí là tò mò của họ. Khi có câu trả lời - họ có thể gật đầu, vỗ đùi; cũng có thể lắc đầu nguầy nguậy, nhưng đáng sợ hơn hết - là mắt họ mở to ra mà… vẫn không hiểu gì cả.

Xin đừng vội đóng bài viết này lại, tôi không có dự định đến đây để thuyết giảng cho các bạn thêm bất cứ một bài học nào về xã hội học đại cương hay những môn đại loại như thế. Tuy nhiên, nếu chuyên ngành của bạn là Xã hội học, thì tôi dám chắc ít nhất một lần, bạn đã từng đặt hỏi câu này. Hay ví dụ như, vào một ngày đẹp trời, bạn tình cờ gặp một người nào đấy và họ quan tâm đến công việc hiện tại của bạn, thì lại thêm một lần nữa, bạn sẽ phải trả lời cho câu hỏi như tiêu đề tôi viết ở trên.

Câu chuyện của tôi, thật ra, cũng không có gì đặc biệt: nó bám theo nội dung của 7 câu hỏi, 1 lần hạnh phúc, 5 lần mắt mở to và…. – các bạn hiểu ý tôi chứ?

Nó diễn ra như thế này:

Các đây 8 năm, tôi đang còn học lớp 11 và lơ mơ nghĩ xem sau này mình sẽ thi vào ngành nào. Tôi không giỏi toán, tôi sẽ không đi kinh tế hay kỹ thuật, tôi không biết Tiếng Anh: ngoại ngữ hay ngoại giao lại bị loại suy, tôi không thích chỉ đi vào văn, sử, địa hay chính trị - tôi muốn đi theo ngành gì đó có thể học và sử dụng tất cả những thứ trên. Bạn đã từng trải qua cảm giác ấy? Và bạn nghĩ rằng sẽ có một ông tiên bay xuống với hộp wifi trên đầu, laptop trên tay và tư vấn tuyển sinh đại học giúp tôi phải không? Không hẳn!

Mọi chuyện đơn giản hơn nhiều, cũng như bất cứ hộ gia đình nào của “cường quốc sản xuất điện và bia” của Đông Nam Á, giữa trưa hè nóng bức năm ấy – nhà tôi mất điện!

Và điều này kéo theo một hệ quả tất yếu: anh sinh viên Hà Nội ở nhà bên lại xách guitar ra và hát những bài “nhạc chế” anh mới viết, cũng có khi anh hát “nhạc thật” nhưng cơ bản là dùng để châm chọc những người xung quanh. Tôi biết anh đã khá lâu, nhưng tôi không thật sự quan tâm bài hát lắm, tôi chỉ đứng hàng rào nhà tôi và rụt rè hỏi: “Anh…anh học ngành gì vậy?”. Không rời mắt khỏi cây đàn, anh nói: “Chú đấy à! Anh học xã hội học…”

XÃ HỘI HỌC ?

Có ngành này ư, theo bản năng, tôi hỏi luôn: “Nó là cái gì ạ?” – “À…” – anh sinh viên trả lời, mắt vẫn không rời đàn, “…như là báo chí vậy, nó nghiên cứu về xã hội….” vừa gảy đàn vừa nói và câu trả lời của anh kéo dài thêm một tràng ở đằng sau. Mắt tôi mở to ra và tôi … chẳng hiểu gì cả !!!

Thôi được rồi - tôi tự nhủ - tôi sẽ tìm hiểu về vấn đề này.

Một năm sau, đã đến lúc làm hồ sơ thi đại học. Khá nhiều ngành bị tôi loại ra như ngôn ngữ học vì khó xin việc, chính trị học thì buồn đến thểu não, tôi cũng không thích sư phạm lắm; còn trường sĩ quan đặc công lại không tuyển cận thị mặc cho tôi có nguyện vọng trở thành lính bắn tỉa hàng đầu…

Bạn lại hy vọng có một “ông bụt IT” xuất hiện giúp tôi đúng không? Không, chả có ông bụt nào cả, câu chuyện của tôi không có bụt, nó khá thực tế. Chỉ có chú hàng xóm xuất hiện, hỏi tôi đã quyết định ngành gì chưa, nghe câu chuyện của tôi xong, chú ấy nói: “Thế thì cháu thi vào xã hội học của chú đi…”.

Tôi đã làm như vậy, ghi ngành xã hội học vào hồ sơ dự thi: chỉ một bộ duy nhất không thi thêm ngành khác, không thi thêm cao đẳng – chỉ một ngành xã hội học. Mắt tôi lúc đấy tất nhiên đã trở lại bình thường, duy chỉ có câu hỏi là không thay đổi: “Rốt cuộc, xã hội học là gì?”

6 tháng sau, khi đã chắc chắn có tên trong các sinh viên thi đỗ năm ấy, tôi không đi chơi, cứ đi ra đi vào và chờ chú hàng xóm về. Tầm 10h đêm, cửa nhà chú ấy mở, tôi thấy chú, mái tóc bù xùc, dáng vẻ mệt mỏi, chậm rãi dắt xe vào. Tôi chạy ra chào chú, và hỏi luôn: “Chú ơi, xã hội học là gì ạ?”. Ngước mắt lên, nhìn thấy tôi, chú cười. Vừa đi ra đóng cổng chú vừa nói: “Xã hội học là bác sĩ của xã hội, nó tìm các căn bệnh của xã hội và….chữa trị nó”. “Bác sĩ của xã hội…” - điều đấy hay quá, tôi nhớ như in những lời nói này, mắt tôi không chỉ mở to mà còn sáng lên - chỉ có điều: tôi vẫn chả hiểu gì cả.

Một tháng sau, tôi đã chính thức trở thành sinh viên năm thứ nhất chuyên ngành xã hội học. Cầm quyển sách mới mua trên tay, tôi tự tin, tối nay tôi sẽ tìm ra đáp án cho câu hỏi bấy lâu nay tôi suy nghĩ, tôi tin thế vì hầu hết các đáp án đều được tôi tìm ra bằng cách tự đọc. “Xã hội học” - tôi đọc to “Lê Thị Kim Lan và Nguyễn Duy Hới”. Một trang, hai trang, ba trang… thêm một chút nữa, rồi lại thêm một chút nữa, cho đến lúc tôi quyết định gập quyển sách lại. Tôi không theo đạo, nhưng tôi biết người theo đạo thường đọc kinh thánh và nội dung cuốn kinh thánh - tôi nghĩ - tương tự như quyển sách tôi đặt trên bàn. Nó mới nghe có vẻ giống triết, không phải lịch sử, hơi giống chính trị, nhưng lạ kỳ là người ta lại còn bàn đến cả văn hóa… Tôi vẫn chưa hiểu gì cả, tôi không có câu trả lời và câu hỏi của tôi thì vẫn như cũ: “Xã hội học là gì?”

Giữ câu hỏi ấy ở trong đầu, tôi đi qua một năm đại học với tâm trạng thấp thỏm và câu hỏi chưa thể trả lời được, và với việc tôi nhắc đi nhắc lại hẳn sẽ khiến bạn sẽ nghĩ, hoặc là tôi đang làm quá lên hoặc là… tôi thiểu năng hơn tôi tưởng.

Sao cũng được, nuôi hy vọng có thể tìm ra câu trả lời thỏa đáng vào một ngày nào đấy, tôi mang câu hỏi này đến Nga.

Khoảng cách 7000km không quan trọng, quan trọng là xã hội học ở Nga đã được hình thành từ gần 100 năm trước, đây là ngành khoa học phát triển ở Châu Âu, khoa học của chủ nghĩa tư bản… Ít nhất thì đấy là theo lời giáo sư của tôi nói trong buổi đầu tiên và hôm nay, trong buổi cuối cùng, tôi có một buổi thi vấn đáp về môn Xã hội học với ông.

Như mọi khi, tôi phải trả lời 2 câu hỏi bốc thăm trong đề, tôi làm được cả, tuy nhiên, để chắc chắn rằng các sinh viên có đến dự lớp học của mình, giáo sư thường đưa thêm những câu hỏi khác, đấy có thể là những vấn đề trong cuộc sống, hướng giải quyết cho một trường hợp giả định, một ví dụ không có trong giáo trình cho định nghĩa vừa nêu… Tôi chờ đợi một câu hỏi đại loại như vậy, nhưng vừa thấy tôi, sinh viên ngoại quốc duy nhất trong lớp, giáo sư hỏi luôn: “Hãy nói cho tôi biết, xã hội học là gì?”

Thế đấy, tôi đến đây để lắng nghe một câu trả lời, nhưng giờ đây lại nằm trong hoàn cảnh phải trả lời được câu hỏi ấy. Nếu thất bại, sẽ không thể đạt được điểm 5. Tệ hơn, giáo sư có thể nghi ngờ việc tôi gian lận, bởi câu hỏi này đơn giản hơn đề thi mà tôi vừa làm nhiều.

Tôi đọc thuộc lòng định nghĩa về xã hội học mà tôi đã học trong bài giảng của giáo sư cho ông ấy nghe một cách rành rọt. “Tốt!” – Giáo sư ngắt lời – “Tôi có thể thấy là cậu đã nắm được vấn đề. 5 điểm”.

Tuyệt vời, tôi đã làm được, không phải điểm 5 mà chính là việc tôi đã trả lời được câu hỏi mà bấy lâu nay tôi tìm kiếm, câu trả lời thật đơn giản: đấy chính là định nghĩa trong bài giảng của giáo sư! Tôi đã cảm thấy rất hạnh phúc, tôi sẽ tự tin mà nói với bất cứ ai hỏi tôi câu hỏi này, họ thật may mắn vì đã nghe được định nghĩa từ tôi và vì tôi đã được 5 điểm cho câu trả lời ấy, cho nên đây là câu trả lời tốt nhất trong các câu trả lời mà họ từng biết.

Một năm nữa lại trôi qua, và tôi càng lúc càng nhận ra bài giảng hôm nào thật chý lý, tôi đã hướng dẫn nó lại cho mấy cậu năm I mới vào, hầu hết đều được điểm 5 như tôi và họ cảm ơn tôi rối rít. Với “định nghĩa lý tưởng về xã hội học” này trong tay, tôi tự tin vào “con đường học vấn” của mình sau này hơn bất cứ thứ gì khác.

Bạn có muốn biết định nghĩa đấy là gì không, tôi sẽ kể cho bạn nghe thông qua câu chuyện tiếp theo trong khoảng thời gian tôi sống ở Nga.

Ở gần trường của tôi có một cửa hàng photo copy, ông chủ là người Nga và đặc biệt, rất quý sinh viên Việt Nam. Một lần nọ tôi đến cửa hàng của ông và gửi in bài tiểu luận. Nhìn bản in từ máy chạy ra, ông đọc to dòng chữ trên tờ bìa rồi quay sang nhìn tôi, hỏi: “Oh…Cậu học xã hội học sao?” – “Vâng..” tôi trả lời. “Vậy xã hội học là gì?” – ông ấy hỏi. Chưa hết ngạc nhiên về việc một nhân viên photo copy có thể hỏi tôi một câu hỏi “chuyên môn” như thế, tôi đã giật mình nhận ra câu hỏi quen thuộc hôm nào. Mỉm cười vui vẻ, tôi thầm nghĩ sẽ cho ông ấy biết tôi tài giỏi như thế nào.

Bằng một sự tự tin hiếm có, tôi thao thao bất tuyệt nói lại cái “định nghĩa lý tưởng” về xã hội học mà tôi vốn đã thuộc nằm lòng: “Bác biết không, đấy là một ngành khoa học nghiên cứu về xã hội hiện đại, nó nghiên cứu cấu trúc của các xã hội, mô tả các thiết chế xã hội và tìm ra quy luật vận động của chúng. Ngay cả khi nó được trình bày và hiểu theo các hướng nhìn và quan điểm khác nhau, của những nhà xã hội khác nhau thì đây vẫn là một ngành khoa học độc lập... (bla bla bla)”

Sau khi kết thúc phần giải thích hùng hồn của mình, thứ duy nhất tôi thấy trên khuôn mặt ông chủ tiệm là một đôi mắt mở to, không chớp, môi mím chặt và hai bàn tay thì chống hẳn lên bàn. Sau khi chắc chắn rằng tôi đã nói xong, ông chủ tiệm nhún vai nói: “Chà…, tôi thấy tiếng Nga của cậu khá đấy, định nghĩa dài thế mà cậu nói cứ như bay, nhưng quả thật là… tôi không hiểu gì cả!”.

Ông ấy không hiểu gì cả! Tôi đã nói ra định nghĩa lý tưởng nhất, mà với nó, mọi sinh viên đều có cơ hội được điểm 5 - nhưng cuối cùng, ông ấy vẫn không hiểu gì cả. Tôi không quan tâm đến lời khen ban đầu của ông, vì với thói quen để thông tin quan trọng xuống cuối lời nói của người Nga, thì tôi dám chắc rằng ông ấy đang nói thật. Ông ấy không hiểu gì cả!

Lòng tin của tôi bị lung lay, nhưng tôi không vì thế mà từ bỏ, và tôi còn thử nói lại định nghĩa này với nhiều trường hợp khác nữa, một người phụ nữ mới quen trên xe bus, một tài xế taxi và cả những sinh viên khác ngành… Tất cả tôi nhận được đều chỉ là một tiếng: “Chà…” và một cái nhún vai.

Đọc đến đây, hẳn là các bạn cũng có thể biết được nguyên nhân thất bại của tôi. Còn tôi, chỉ đơn giản là thử diễn đạt theo một hướng khác. Tôi hiểu hơn về vai trò của nhà báo, người có thể diễn đạt vấn đề theo các cách khác nhau để đảm bảo rằng bất cứ ai cũng đủ khả năng để đọc và hiểu được vấn đề. Còn tôi thì lại “mang” nguyên một viện hàn lâm ra chợ, người khác nghe tôi chăm chú để rồi “tặng” lại tôi món quà duy nhất: “Chà…” và một cái nhún vai.

Lần thứ hai tôi trải qua tâm trạng thấp thỏm, để rồi lại mang thắc mắc của mình quay về lại đất nước. Tuy nhiên, ở Việt Nam, nơi mà tất cả mọi người đều nói tiếng Việt - mọi chuyện cũng không khá hơn.

Đứa em lớp 11 của tôi hỏi câu hỏi tương tự. Tôi đã rút gọn lại cách hiểu của mình về xã hội học và giải thích kèm ví dụ để giúp hiểu được vấn đề. Tuy nhiên, đôi mắt to tròn của nó khiến tôi hiểu, tôi vẫn chưa đưa ra được câu trả lời thỏa đáng.

Đáng lưu ý ở chỗ, là với các ngành khác như công tác xã hội, báo chí hay tâm lý học… Chỉ cần nghe tên thôi là mọi người đã biết sinh viên học ngành này ra có thể làm gì. Đôi khi, chả cần nghe, chỉ cần thấy chiếc áo cam - có thể đoán được người này làm cho điện lực; áo trắng là bác sĩ hay mũ đỏ, áo xanh phản quang là lính cứu hỏa. Buồn cười hơn, một sinh viên năm 3 gọi điện cho tôi nhờ tôi tư vấn chuyện gia đình của cô ấy, chỉ vì nghe bạn bè nói rằng, tôi học ngành tâm lý học. Còn cặp kính mà tôi đang đeo khiến nhiều người tưởng rằng tôi là dân IT…

Sau nhiều lần như thế, tôi dần hiểu ra vấn đề.

Mấu chốt cho mọi cái nhún vai hay lắc đầu không chỉ xuất phát từ một định nghĩa khó hiểu của một thằng nhóc lắm lời hay nói chữ. Triết học hay tôn giáo còn trừu tượng hơn nhiều, nhưng mọi người đều biết được nó là gì, còn xã hội học thì không.

Vì sao?

Vì xã hội học chưa phổ biến!

Hãy nhớ lại câu chuyện mà tôi vừa kể, ai là người đầu tiên nói cho tôi nghe về xã hội học: anh sinh viên xã hội học gần nhà; thầy trưởng khoa Xã hội học hiện giờ của chúng tôi; những quyển giáo trình chỉ có dân xã hội học mới đọc và “định nghĩa lý tưởng” của một giáo sư xã hội học mà tôi đã học vẹt để lấy điểm 5.

Ai là người hỏi tôi về xã hội học: là ông chủ tiệm photo copy gần trường, là người phụ nữ mới quen trên xe bus, là người tài xế taxi và những sinh viên không liên quan gì đến xã hội học… Và câu hỏi của họ: “Xã hội học là gì?”. 

Vấn đề không phải là định nghĩa dài hay ngắn, khó hiểu hay giản đơn; vấn đề là ngành xã hội học của chúng tôi chưa phổ biến trong xã hội, người ta vốn dĩ chưa biết nó là gì cho đến khi nghe chúng tôi nhắc đến.

Người ta ậm ừ cho qua khi nghe chúng tôi nói về nó và mặc nhiên hiểu nó theo các cách khác nhau; ngay cả những sinh viên ngành xã hội học mới vào trường cũng tỏ ra mông lung về những gì họ sắp học - vậy thì làm sao có thể nói cho người khác hiểu một cách tường tận, khi mà chính chúng tôi còn chưa thực sự biết rõ nó là gì.

Chúng tôi sẽ phải xác định lại, sẽ dùng ngôn từ đơn giản thôi; không phải “cấy ghép” nó vào trường đại học hay viện nghiên cứu nữa mà là đưa xã hội học ra với cuộc sống thường nhật; không phải chỉ là những đề tài nữa mà là những kết quả có thể ứng dụng được; không phải tự hào là nó có thể làm được nhiều nghề nữa mà phải xác định xem chính xác nó có thể làm được gì; quảng bá ngành bằng hình ảnh, phim tài liệu, phóng sự một cách thú vị về xã hội học.

Công bố những sản phẩm không phải để lưu hành nội bộ mà thử xuất bản công khai; không phải trên là báo chí chính thống thì cũng là Internet, You tube, các trang mạng xã hội – khi người ta đã có cái gì nhìn sơ lược về xã hội học, khi người ta đã biết những việc mà nhà xã hội học có thể làm - thì việc trả lời cho câu hỏi xã hội học là gì – cũng sẽ dễ dàng hơn.

Chưa hiểu được xã hội học là gì - chính là lý do tôi vẫn đang theo đuổi ngành này - xã hội học chứ không phải tâm lý học, không phải tâm lý học xã hội, không phải công tác xã hội… Tôi sẽ tìm câu trả lời cho riêng mình, theo một cách nào đấy.

Câu trả lời của tôi sẽ phải thật đơn giản, một câu thôi, câu đơn và nó buộc những người nghe xong sẽ vỗ đùi đen đét mà thốt lên rằng:

- “Trời! Đấy là xã hội học sao? Tớ đã biết nó từ lâu rồi!”.

----

Bài viết được tôi chia sẻ cách đây nửa năm. Có người khuyên tôi "không nên đi tìm định nghĩa đó" mà làm gì. Tôi đã nghĩ ngược lại. Dù sao đi nữa, bất cứ ai cũng nên tự đặt ra cho mình một thử thách. Không phải để hướng đến việc có hay không có câu trả lời cho một câu hỏi - mà có thể ở cùng một câu hỏi - sẽ có nhiều hơn một câu trả lời. Nếu một ngày nào đó suy nghĩ này trở thành sự thật, liệu lúc này tôi có muốn muốn giới hạn lại danh mục tham khảo của mình không? (Tuấn Long)