Về vấn đề đào tạo cử nhân Xã hội học

Tuấn Long

Nghiên cứu

Tác giả: Nguyễn Tư Hậu

01 Tháng Một, 2018

Về vấn đề đào tạo cử nhân Xã hội học

Trong những thập niên đầu của thế kỷ 21, Việt Nam đã đặt ra cho mình mục tiêu phấn đấu trở thành một quốc gia công nghiệp và hiện đại. Điều này đến lượt nó lại trở thành phương tiện để đạt tới một xã hội phồn vinh, hạnh phúc và công bằng cho mọi người. Tuy nhiên, một mặt sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá diễn ra nhanh hay chậm tuỳ thuộc vào những bối cảnh xã hội khác nhau và một mặt khác công nghiệp  hoá và hiện đại hoá lại đặt ra nhiều vấn đề xã hội, nhiều thách thức đối với chính sự phát triển.

Những điều kiện kinh tế xã hội của các xã hội chuyển đổi từ xã hội nông nghiệp truyền thống sang xã hội công nghiệp hiện đại đã đặt ra nhu cầu bức thiết đối với sự ra đời của một khoa học, một ngành học và một nghề: Xã hội học. Trong các xã hội công nghiệp hiện đại sở dĩ xã hội học khẳng định được một vị trí tương đối ưu tiên so với các khoa học xã hội khác vì nó không chỉ là một lĩnh vực khoa học mang tính học thuật mà là một lĩnh vực có tính ứng dụng một cách rộng rãi. Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó.

Xã hội học là một ngành học mới được đưa vào đào tạo chuyên ngành ở Việt Nam trong khoảng gần 20 năm trở lại đây. Điều này được đánh dấu bằng lớp xã hội học ngắn hạn khoá I (1989 – 1990) dành cho các cán bộ giảng dạy, nghiên cứu tại các trường đại học, các viện nghiên cứu do Trường đại học tổng hợp Hà nội (cũ) kết hợp với Viện xã hội học (Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia) tổ chức. Tiếp đó là Khoa xã hội học- tâm lý học (1990) nay là khoa xã hội học (tách ra từ năm 1994) thuộc trường khoa học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà nội, có thể nói đây là đơn vị đào tạo sinh viên chuyên ngành xã hội học đầu tiên trong hệ thống các trường đại học, cao đẳng của cả nước.

Tiếp sau đó là hàng loạt các trường đại học, cao đẳng trong cả nước thực hiện việc đào tạo chuyên ngành xã hội học như một sự đáp ứng nhu cầu mới của xã hội- điều này chứng tỏ rằng xã hội học đang ngày càng đóng một vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Không nằm ngoài quy luật đó, cách đây 3 năm, Đại học Huế đã chính thức phê duyệt đề án thành lập Bộ môn xã hội học trực thuộc trường Đại học Khoa học Huế và kể từ đây, các tỉnh Miền Trung được biết thêm một chuyên ngành mới, một nghề mới: Xã hội học.

Tuy nhiên, một trong những câu hỏi mà sinh viên khoa xã hội học thường đặt ra đối với bất cứ giảng viên xã hội học nào là “Em sẽ làm gì với một tấm bằng xã hội học?”. Đây là một câu hỏi phổ biến không chỉ của sinh viên theo học chuyên ngành xã hội học, mà cả với những người khác: bạn bè, cha mẹ của các em sinh viên đó, và còn rất nhiều người khác (trong đó có nhiều người làm công tác quản lý, lãnh đạo ở các cấp, các ngành khác nhau) cũng hỏi một câu tương tự: “Học xã hội học sẽ làm gì?” và “Xã hội học là gì?”

Và một câu hỏi mà chúng tôi- những giảng viên trẻ của Bộ môn xã hội học luôn trăn trở: “Bộ môn Xã hội học cần phải làm gì để đào tạo được những sinh viên sau khi ra trường có thể làm và sống bằng nghề của mình: Xã hội học?”. Nếu làm được điều này cũng đồng nghĩa với việc Bộ môn đã góp phần thực hiện sứ mạng của trường Đại học Khoa học Huế- Cung cấp nguồn nhân lực và sản phẩm khoa học công nghệ chất lượng cao, đáp ứng sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trực tiếp là các tỉnh miền Trung- Tây Nguyên”.

Với mong muốn đóng góp đi tìm lời giải đáp cho các câu hỏi nêu trên, bài viết này đề cập đến một số vấn đề sau đây:

1. Vai trò và vị trí của xã hội học trong đời sống xã hội

Xã hội học có rất nhiều ứng dụng trong đời sống thực tiễn của chúng ta như Mills đã nhấn mạnh khi phát triển tư tưởng của ông về hình ảnh Xã hội học.

Trước hết, Xã hội học cho phép chúng ta hiểu được thế giới xã hội từ rất nhiều quan điểm. Hoàn toàn hiển nhiên, nếu chúng ta hiểu biết một cách đúng đắn cuộc sống của những người khác như thế nào, chúng ta cũng đạt được sự hiểu biết tốt hơn về những vấn đề xã hội của họ là gì. Các chính sách thực tiễn mà không được dựa trên một sự nhận thức có hiểu biết về những lối sống của con người thì các chính sách đó ít có cơ may thành công.

Thứ hai, nghiên cứu xã hội học giúp cho sự đánh giá các kết quả của chính sách. Một chương trình cải cách thực tiễn có thể dễ dàng đạt được thành công theo các nhà hoạch định chính sách, hoặc cũng có thể tạo ra những kết quả ngoài ý muốn, nhờ nghiên cứu xã hội học người ta có thể biết được sự phù hợp hay chưa phù hợp của các chính sách xã hội đó đối với đời sống xã hội.

Thứ ba, tự khai sáng bản thân mình: Tăng sự hiểu biết là điều mà xã hội học có thể đem lại cho chúng ta. Chúng ta có được hiểu biết nhiều hơn về tại sao chúng ta hành động như chúng ta đã làm, và về tất cả công việc trong xã hội của chúng ta. Chúng ta có nhiều khả năng hơn để có thể ảnh hưởng đến tương lai riêng của chúng ta.

Cuối cùng, người được đào tạo trong xã hội học có thể được xem như là những nhà tư vấn công nghiệp, những người qui hoạch đô thị, các cán sự xã hội và các nhà quản lý nhân sự, cũng như trong nhiều công việc khác. Liệu chính bản thân các nhà xã hội học có thể hoạt động tuyên truyền hoặc thúc đẩy cho các chương trình cải cách hoặc biến đổi xã hội? Một số người tranh luận rằng xã hội học có thể duy trì, bảo tồn ý thức độc lập của nó chỉ có thể nếu như các nhà xã hội học nghiên cứu trung tính về đạo đức và những tranh luận chính trị.

Tuy nhiên luôn có sự liên hệ giữa nghiên cứu xã hội học với những nhu cầu của thực tiễn thúc đẩy xã hội học phát triển. Không thể có nhà xã hội học thông thái nào có thể không nhận thức về sự bất bình đẳng đang tồn tại trên thế giới hiện nay, và thiếu sự công bằng trong nhiều thiết chế xã hội và sự nghèo khổ của hàng tỉ người. Điều đó sẽ là xa lạ nếu các nhà xã hội học không thấy các mặt của những vấn đề thực tiễn và sẽ là phi logic nếu cố gắng ngăn cản họ tìm hiểu vấn đề.

2. Vị trí của xã hội học trong nghiên cứu uy tín nghề nghiệp ở Mỹ

Nghiên cứu uy tín nghề nghiệp cho thấy sự khác biệt cơ bản của con người trong các xã hội công nghiệp phụ thuộc vào thu nhập từ một nghề để đáp ứng nhu cầu của con người. Dựa trên kết quả điều tra xã hội, các thứ hạng được sắp xếp theo điểm từ cao nhất (100) xuống thấp nhất (10). Thứ hạng này được duy trì gần như không thay đổi qua vài thập kỷ, và thứ hạng của các nghề nghiệp trong các nước công nghiệp khác cũng rất giống với kết quả đã thấy ở Mỹ.

Trong những năm 1972-1983 xếp hạng uy tín nghề nghiệp ở Mỹ cho thấy trong 30 nghề được chọn với số điểm cao, xã hội học xếp thứ 7 trong 10 nghề đứng đầu (xem bảng)

Như số liệu bảng trên cho thấy, trong xã hội công nghiệp xã hội học là một nghề có thứ hạng cao trong uy tín nghề nghiệp. Điều này ở một góc độ nhất định cho thấy tầm quan trọng của xã hội học trong bậc thang giá trị của xã hội hiện đại.

3. Vấn đề đào tạo cử nhân Xã hội học trong việc thực hiện sứ mạng của trường Đại học khoa học Huế hiện nay

Cũng giống như các chuyên ngành khác đã có từ trước, hướng đào tạo sinh viên của khoa Xã hội học không nằm ngoài việc đảm bảo thực hiện sứ mạng của trường Đại học Khoa học Huế mặc dù trong thời gian đầu mới ra đời Khoa gặp không ít khó khăn và trở ngại.

Sứ mạng của Trường Đại học Khoa học Huế được xác định như sau: “Trường Đại học Khoa học- Đại học Huế là cơ sở đào tạo đại học, sau đại học đa ngành, đa lĩnh vực và nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội-nhân văn, kỹ thuật và công nghệ; là nơi cung cấp nguồn nhân lực và sản phẩm khoa học công nghệ chất lượng cao, đáp ứng sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, trực tiếp là các tỉnh miền Trung- Tây Nguyên”.

Khoa Xã hội học đã ra đời cách đây 11 năm với 7 khoá sinh viên đã được đào tạo, tốt nghiệp ra trường và 4 khóa sinh viên đang được đào tạo (XHHK38, XHHK39, XHHK40, XHHK41)*. Thông qua quá trình xây dựng và phát triển Khoa, thông qua những cuộc trao đổi, toạ đàm với sinh viên, cán bộ trong Khoa nhận thấy rằng còn phải nỗ lực rất nhiều và cần một thời gian dài thì vấn đề đào tạo chuyên ngành xã hội học cho sinh viên mới có thể hoàn thiện, đặc biệt trong thời kỳ chuyển đổi qua hệ thống đào tạo tín chỉ.

Với câu hỏi: “Khoa Xã hội học cần phải làm gì để đào tạo được những sinh viên sau khi ra trường có thể làm và sống bằng nghề của mình: Xã hội học?” tôi xin mạo phép đưa ra đây 3 ý kiến nhằm góp phần trả lời câu hỏi trên.

4. Để cho nghề xã hội học có chỗ đứng trong xã hội

Nghề xã hội học lúc đầu chỉ có rất ít người, đều là những nhân vật kiệt xuất cả. Nó không phải là một nghề có cái nền đại chúng như nhiều nghề khác, ngay cả trong khoa học. Nó giống triết học nhiều hơn, rất kén người và rất hiếm người theo. Vả lại, nó ra đời trong lòng các trường Đại học, do những nhân vật đã có chỗ đứng ở đại học khai phá ra như một chi nhánh của một dòng sông lớn các nguồn tri thức ở cấp đại học, nghĩa là ở cấp độ rất cao. Đầu tiên, nó được thừa nhận như một giáo trình, một chứng chỉ, sau đó một khoa, một ngành học riêng biệt có mặt trong các đại học danh tiếng Châu Âu, rồi châu Mỹ.

Nhu cầu nhận thức xã hội mình đang sống với những chuyển động to lớn của nó trong đại công nghiệp đã thúc đẩy nhận thức xã hội. Nhưng để ra đời ngành học này thì còn cần những đầu óc tinh hoa. Các đầu óc này khai sáng các con đường và phương pháp nhận thức mới. Chỉ ở bậc đại học mới có được sự ý thức và sự khẳng định các nhu cầu nhận thức đó. Ta có thể nói, Xã hội học lúc đầu là một nguồn tri thức kiểu cao sang lắm (deluxe) phải đại học danh tiếng mới dám dung nạp nó. Bởi vì nó cũng khá tốn tiền và không hứa hẹn một lợi lộc tức thì nào vào lúc đó. Durkheim nghiên cứu về tự tử, Le Play nghiên cứu về gia đình công nhân, Weber nghiên cứu về ảnh hưởng của đạo đức tin lành với Chủ nghĩa tư bản. Những cái đó hiện có ích lợi thiết thực gì. Vậy nghề này đã khó, lại kén người làm, lại tốn công sức, tốn tiền. Phải chăng nó là một nghề quá cao sang!

Nhưng cao sang mà không xa xỉ. Trong trường hợp này nó giống thứ nước hoa dùng cho các qúi bà quí phái. Nó giống với các loại vacxin trong y học nhiều hơn. Nghĩa là nó giả định xã hội nào cũng có thể nhiễm bệnh và do đó phải tạo ra những kháng thể để ngăn ngừa và chữa khỏi các bệnh dịch ấy. Chế vacxin là tốn kém, nhưng không thể nói là xa xỉ. Mặc dù vậy, Nghề xã hội học lúc đầu tuy không xa xỉ nhưng vẫn phải nói là khá cao sang.

Thoạt tiên nó là một nghề hẹp và chỉ có chỗ đứng trong đại học mà thôi. Nó đã phải củng cố trận địa này ở Đại học trong hàng thế kỷ rồi từ từ mới có ảnh hưởng rộng ra trong xã hội. Trong hàng trăm năm ấy, nó đã tạo được những lý thuyết mạnh, từ lý thuyết tổng quát đến các lý thuyết trung gian, sau đó mở ra các ngành chuyên môn hẹp và các chuyên ngành xã hội học dần dần đủ sức thuyết phục người ta cần đến nó, ứng dụng nó trong các lĩnh vực hoạt động xã hội, Nghề xã hội học từ đó mới có chỗ đứng vững chắc trong các xã hội tiên tiến như ngày nay.

Ở nước ta, xã hội học đã bắt đầu từ một Nghề và nghề này cũng có chỗ đứng trong xã hội lúc đầu từ môi trường đại học. Tuy rằng chúng ta có Viện Xã hội học ở Uỷ ban khoa học xã hội trước khi có Khoa xã hội học ở các trường, nhưng thực sự khoa xã hội học chỉ có đất sống nếu được cấy vào đại học. Ở đại học, đấy là mảnh đất hành nghề đầu tiên và cũng là đất sống lâu dài của nghề này.

Nhưng còn phải phấn đấu để làm sao ngay ở bậc đại học nó được khẳng định như một nhu cầu. Hễ ai đã vào đại học, đã học được hết bậc đại học thì phải có những kiến thức cơ bản về xã hội mà mình đang sống, bất kể anh đang cầm một văn bằng đại học ở ngành nào.

Còn những người có văn bằng Cử nhân xã hội học thì sao? Họ phải có các kỹ năng nghề nghiệp căn bản và dần dần tinh thông đồng thời trên cả hai hướng: hướng giảng dạy và hướng nghiên cứu. Ra trường, họ phải biết giảng dạy môn học này. Họ cũng phải biết làm nghiên cứu xã hội học trên những kỹ năng tối thiểu.

Nếu làm được như vậy chúng ta sẽ giúp cho Nghề xã hội học có chỗ đứng trong xã hội. Bởi vì khi đó, Xã hội học sẽ từ một nhu cầu loại “cao sang” thành một nhu cầu rộng rãi trong một xã hội ngày càng dân chủ hơn và lành mạnh hơn.

5. Để cho người làm nghề xã hội học có chỗ đứng trong nghề

Theo tôi biết thì các nước tiên tiến đều có đội ngũ các nhà xã hội học một vài chục ngàn người tuỳ theo trình độ phát triển và qui mô dân số của họ. Nước ta trong mười năm tới cũng cần có khoảng vài ngàn người theo đuổi nghề này. Đó là con số dự đoán thấp. Bởi vì khi môn học này được đưa vào tất cả các đại học thì con số giảng viên cho cả trăm trường đại học và cao đẳng cũng đã cần đến cả ngàn người rồi. Đó là chưa nói đến các Viện nghiên cứu, các Trung tâm nghiên cứu và tư vấn, các Cán sự xã hội học trong các ngành hoạt động xã hội khác.

Tuy nhiên, cũng như mọi nghề khác, người làm nghề xã hội học cũng phải tìm lấy chỗ đứng của mình trong Nghề. Điều này liên quan đến cách thức đào tạo của chúng ta, chẳng những phải đảm bảo chất lượng chuyên môn cho văn bằng cử nhân mà họ có, còn cần quan tâm đáng kể đến khả năng của họ, chủ động tìm ra và theo đuổi một hướng đi nghề nghiệp cho mình. Nếu họ thụ động, chỉ trông chờ vào tấm văn bằng thì họ sẽ gặp khó khăn lớn trong thực tế cuộc sống.

Như tôi đã nói ở trên, họ phải có kỹ năng cơ bản giảng dạy được, nghiên cứu được. Nhưng nói như thế còn chung quá. Phải đặt câu hỏi để thấy xa hơn: Dạy cái gì? Nghiên cứu cái gì? ở chỗ đứng nào? Trang bị cho họ về xã hội học đại cương có thể chỉ là 1/10 công việc đào tạo một nhà xã hội học, thậm chí ít hơn nữa.

Phải đi vào chuyên ngành. Hiện nay, theo tôi biết, cái gọi là chuyên ngành cũng chỉ là một thứ đại cương của cái ngành chuyên đó chứ thực chất chưa có gì chuyên sâu cả. Ta phải chấp nhận điều này trong giai đoạn hiện nay vì đủ thứ lý do. Nhưng phải nỗ lực vượt qua ngay từ bây giờ bằng cách khuyến khích sinh viên tìm lấy chuyên ngành phù hợp với sở trường, sở thích của họ để chủ động đi sâu hơn bằng mọi cố gắng có thể được của họ. Phải làm sao cho họ ý thức được rất sớm việc tự xác lập chỗ đứng cho mình ở trong nghề bằng chỗ mạnh nào đó trong các chuyên sâu. Và để có chỗ chuyên sâu ấy, họ cần đầu tư đến 70% thì giờ và công sức so với 30% giành cho việc học để có kiến thức đại cương với lối học thụ động.

Chọn chỗ mạnh theo sở thích và sở trường của mình cũng có nghĩa là phải gắn chuyên sâu của mình về xã hội học vào một lĩnh vực tri thức và hoạt động xã hội nào khác mà mình có lợi thế. Nếu đi vào xã hội học dân số thì phải có ngay tri thức sâu về dân số học. Nếu đi vào xã hội học lao động thì phải có ngay tri thức về khoa học lao động và tìm được môi trường nghề nghiệp trong các doanh nghiệp, các công đoàn. Nếu đi vào xã hội học pháp luật thì phải có ngay tri thức về luật. Nói có ngay không phải là nói tức khắc phải có mà là ý thức được sự cấp thiết phải tìm học sớm, càng sớm càng tốt, mà tốt nhất là tự học, học qua sách vở, tài liệu chứ không nhất thiết phải có thêm một văn bằng khác.

Ta phải nói rõ với sinh viên rằng cái Nghề xã hội học hầu như đòi hỏi anh phải tinh thông trong chừng mực nào đó một Nghề khác nữa. Đấy là cái khó của Nghề này những cũng là cái mà Nghề này có môi trường rộng rãi trong xã hội. Và vì thế, những người làm Nghề xã hội học có thể xác lập cho mình rất nhiều tư thế đứng và chỗ đứng khác nhau.

6. Để cho Khoa Xã hội học của Đại học khoa học Huế có khả năng hướng nghiệp từ đầu, tiến tới một qui hoạch đào tạo dài hạn

Với thực tế hiện nay của khoa còn gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình phát triển đó là đội ngũ cán bộ giảng dạy còn mỏng về số lượng, năng lực chuyên môn còn hạn chế, hơn nữa đội ngũ cán bộ phần lớn là cán bộ trẻ, tuy có mặt lợi thế là năng động và linh hoạt trong việc tiếp cận các nguồn tri thức mới nhưng họ lại thiếu kinh nghiệm trong giảng dạy và nghiên cứu. Chính vì vậy, để khắc phục hạn chế này một mặt về việc đào tạo sinh viên chuyên ngành khoa đã phải tiến hành việc mời thỉnh giảng từ các trường Đại học, các Viện nghiên cứu có kinh nghiệm làm việc lâu năm về chuyên ngành này, điều này dẫn đến một kết quả tất yếu là chi tiêu một khoản kinh phí khá lớn của trường và khoa; mặt khác các giảng viên trong khoa phải nỗ lực để đảm nhận khối lượng công việc lớn (đảm nhận việc dạy Xã hội học đại cương cho các trường thành viên của Đại học Huế) điều này dẫn đến các giảng viên không còn nhiều thời gian để đầu tư cho việc học tập và nghiên cứu khoa học nhằm cập nhật sự biến đổi nhanh chóng của xã hội- mà đây cũng là một nhiệm vụ không kém phần quan trọng của một giảng viên. Vì vậy trong thời gian sắp tới, bên cạnh việc các giảng viên phải đầu tư cho việc học tập và nghiên cứu để có thể đảm nhận việc giảng dạy chuyên ngành mặt khác khoa phải tìm thêm nguồn nhân lực nhằm đảm bảo thực hiện tốt khối lượng công việc của mình. Để có thể thực hiện được điều này không chỉ đòi hỏi sự nỗ lực của cả khoa mà còn cần đến sự quan tâm và đầu tư của Ban lãnh đạo nhà trường đối với khoa để tạo điều kiện cho khoa có thể thực hiện tốt chức năng của mình đồng thời tạo sự công bằng giữa khoa Xã hội học (còn non trẻ) so với các Khoa khác trong trường.

Khoa Xã hội học cũng phải ngay từ đầu có động tác hướng nghiệp cho sinh viên, hướng sinh viên vào việc tìm các chuyên ngành sâu phù hợp và đầu tư thời gian cho nó ngay từ trên giảng đường đại học (chứ không phải sau khi ra trường), giúp sinh viên biết và học các kỹ năng nghề nghiệp cần thiết để có thể thích nghi với môi trường xã hội sau khi tốt nghiệp ra trường. Có nghĩa là giúp sinh viên ngay từ khi mới bước vào trường hiểu rằng họ sẽ được đào tạo như thế nào? (Chương trình đào tạo), ra trường họ có thể làm được những gì? Và họ cần phải trang bị những kiến thức gì về chuyên môn và những kỹ năng nghề nghiệp nào khác? Nếu làm được việc này thì ngay từ đầu sinh viên có thể hình dung một cách cụ thể về cái Nghề mà họ sẽ theo đuổi trong tương lai. Và chính điều này sẽ tạo cho sinh viên tâm lý ổn định để có thể học tập tốt hơn vì họ biết họ đang đầu tư cho cái gì? Vì cái gì?. Đây chính là lúc sinh viên đã có một “tâm thế sẵn sàng” cho Nghề của mình.

Như vậy, để có thể đào tạo sinh viên sau khi ra trường có thể làm và sống bằng nghề Xã hội học góp phần thiết thực vào việc xây dựng đất nước không chỉ đòi hỏi sự sự nỗ lực của khoa, của sinh viên khắc phục những khó khăn trước mắt để tiếp tục phát triển mà còn đòi hỏi đến sự quan tâm giúp đỡ từ phía Ban lãnh đạo Trường Khoa học nói riêng và Đại học Huế nói chung. Hay nói cách khác để việc đào tạo chuyên ngành xã hội học có thể đáp ứng được sứ mạng của trường Đại học Khoa học hiện nay thì cần có sự “đồng tâm hiệp lực” từ rất nhiều phía. Đây là công việc lâu dài và liên quan đến nhà trường, khoa, các thầy cô giáo và nhất là đường đi nước bước của sinh viên.

Với những điều đã trình bày ở trên, tôi hy vọng rằng phần nào đã giải đáp được câu hỏi mà sinh viên (và những người khác) đã đặt ra cũng như vấn đề mà các giảng viên trẻ trong khoa còn trăn trở. Qua đó thấy được rằng vai trò của Xã hội học trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước nói chung và trong việc thực hiện sứ mạng của trường Đại học khoa học Huế nói riêng.

---

Chú thích:

(*) Nguyễn Tư Hậu, giảng viên khoa Xã hội học, ĐHKH Huế

(*) Thời gian tính số khoá đến tháng 5, 2018